در کوی عاشقان

• ملقّب: دارای لقب؛ اقامت: در جایی ماندن و زیستن؛ قونیه: شهری در ترکیه؛ هراس: ترس؛ رهسپار: راهی؛ بدرود گفتن: خداحافظی کردن.
• «محمّد» نهاد است و «ملقّب به جلال‌الدّین» و «مشهور به مولانا یا مولوی» وابسته‌های توضیحی آن هستند.
• در «پدر جلال‌الدّین، محمّد بن حسین خطیبی، معروف به بهاءالدّین ولد»، «محمّد بن حسین خطیبی» و «بهاءالدّین ولد» توضیح و بدل برای پدر جلال‌الدّین‌اند.
• «پنج شش ساله» صفت شمارشی تقریبی است.

• «دلش آرام نبوده است» کنایه از بی‌قراری و نگرانی است.
• «بدرود گفتن» و «رهسپار شدن» کنایه از رفتن‌اند.
• «دل» مجاز از وجود مولاناست.

مولانا با وجود اقامت طولانی در قونیه، پیوند عاطفی خود را با خراسان حفظ کرد و در کودکی همراه خانواده از بلخ مهاجرت کرد.

• فرید: یگانه؛ عطّار: عطرفروش؛ ملاقات: دیدار و رویارویی؛ اسرار: جمع سرّ، رازها؛ جلال: شکوه؛ بهاء: ارزش.

• «آتش» استعاره از عشق است.
• «سوختگان» استعاره از عاشقان و عارفان است.
• «آتش در کسی زدن» کنایه از عاشق کردن و ایجاد شور و شوق است.
• آتش / سوختگان: مراعات‌نظیر.

عطّار آینده‌ای بزرگ برای مولانا پیش‌بینی کرد و او را کسی دانست که شور عشق و عرفان را در جهان برخواهد انگیخت.

• مناسک: آداب و اعمال دینی؛ شام: سوریۀ کنونی؛ تقوا: پرهیزکاری؛ فضل: دانش و برتری؛ مقامات: درجات و مراتب؛ شهریار: پادشاه؛ بصیرت: بینش و روشن‌بینی؛ عالم‌پرور: حامی دانشمندان.
• «علاءالدّین کیقباد» بدل و توضیح برای «پادشاه سلجوقی روم» است.
• «دانا، صاحب بصیرت، عالم‌پرور» و «آرام و آزاد» مجموعه صفت‌های هماهنگ‌اند.

• «به سر بردن» کنایه از زندگی و اقامت کردن است.
• «آوازه ... همه جا را فرا گرفت» کنایه از مشهور شدن است.
• دانا / صاحب بصیرت / عالم‌پرور و آرام / آزاد: مراعات‌نظیر.

امنیت قونیه و حمایت پادشاه دانش‌دوست، بهاء ولد را به اقامت در آن سرزمین ترغیب کرد.

• اصرار: پافشاری؛ مجالس: جمع مجلس؛ وعظ: پند و اندرز؛ تحصیل: دانش‌اندوزی؛ عازم: راهی؛ معرفت: شناخت و آگاهی؛ ارشاد: راهنمایی؛ طالب: جوینده؛ شریعت: راه و آیین دین؛ محضر: محل حضور.
• «مریدان و شاگردان پدر» دو گروه هم‌پایه‌اند.
• «می‌اندوخت» و «می‌آموخت» فعل ماضی استمراری‌اند.

• «عازم شدن» کنایه از سفر کردن است.
• می‌اندوخت / می‌آموخت: هماهنگی پایانی و سجع.
• محضر / حاضر: اشتقاق.

مولانا پیش از دیدار شمس، دانشمندی نامدار و مدرس علوم دینی بود و سال‌ها به تحصیل و ارشاد مردم پرداخت.

• زهد: پارسایی؛ متّفق: هم‌عقیده؛ مشایخ: بزرگان و پیران؛ پیر و مرشد: راهنمای معنوی؛ صحبت: همدمی و گفت‌وگو؛ خلوت: دوری از مردم و تنها ماندن برای سلوک؛ معارف: دانش‌ها و حکمت‌ها؛ ملامت: سرزنش.
• «شمس» هم به معنی خورشید است و هم لقب شمس‌الدّین تبریزی.
• «مردان خدا» و «شمس پرنده» از ترکیب‌های برجستۀ متن‌اند.

• «آفتاب عشق» و «شمس حقیقت» اضافهٔ تشبیهی و استعاری‌اند.
• شمس: ایهام میان «خورشید» و نام شمس تبریزی.
• «روی آوردن» کنایه از توجّه کردن است.
• «در خانه بر آشنا و بیگانه بستن» کنایه از دوری گزیدن از مردم است.
• «زانو زدن» کنایه از شاگردی و خدمت کردن است.
• «غرق شدن در معارف شمس» کنایه از توجّه بسیار و شیفتگی است.
• «غزل‌های گرم» حس‌آمیزی است.
• آشنا / بیگانه: تضاد.

دیدار شمس سبب شد مولانا از مقام مدرس و واعظ به عاشقی شوریده و عارفی دگرگون‌شده تبدیل شود.

• غضب: خشم؛ ناگزیر: ناچار؛ غیبت: نبودن و پنهان شدن؛ تکاپو: جست‌وجو و کوشش؛ عذر: پوزش.
• «سلطان ولد» بدل و توضیح برای «فرزند خود» است.
• «چندین نامه و پیغام» دو ترکیب هم‌پایه‌اند.

• «روی به مولانا آوردند» کنایه از توجّه و بازگشت به اوست.
• «پژمردگی» کنایه از افسردگی و دلتنگی است.

فراق شمس مولانا را اندوهگین کرد و سرانجام یاران نیز از رفتار خود پشیمان شدند و برای بازگرداندن شمس کوشیدند.

• حریف: دوست، یار، همراه و هم‌نشین؛ بکشید: در اینجا بیاورید؛ صنم: بت، دلبر؛ گریزپا: فراری و متواری.
• بیت چهار جمله دارد.
• «بروید»، «بکشید» و «آورید» فعل امرند.

• «صنم» استعاره از معشوق، شمس، است.
• «گریزپا» کنایه از فراری و دورشونده است.
• ما / را: جناس ناهمسان.

مولانا از یاران می‌خواهد شمسِ گریزپا را به نزد او بازگردانند.

• زرّین: طلایی؛ خوش‌لقا: زیبارو و خوش‌سیما؛ مَه: ماه، در اینجا معشوق.
• بیت یک جمله دارد.
• «شیرین» و «زرّین» صفت‌اند.

• «ترانه‌های شیرین» حس‌آمیزی است.
• «مَه» استعاره از محبوب، شمس، است.
• ترانه‌های شیرین / بهانه‌های زرّین: تناسب و هماهنگی آوایی.
• تکرار آوای «ـین» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

مولانا از دوستان می‌خواهد با گفتار خوش و تدبیر، شمس را به قونیه بازگردانند.

• وعده: قول و قرار؛ دَم: لحظه و زمان؛ دگر: دیگر.
• بیت چهار جمله دارد.
• «دگر» صفت مبهم و وابستۀ پیشین است.

• تکرار «وعده» و آواهای «گ» و «م» واج‌آرایی ایجاد کرده است.
• رفتن / بازگشتن و وعده / مکر تقابل معنایی دارند.

مولانا نگران است شمس با وعده‌ای دوباره از بازگشت سر باز زند.

• ملاقات: دیدار؛ انقلاب: دگرگونی؛ احوال: جمع حال، وضع‌ها؛ مریدان: ارادتمندان؛ عزم: قصد و اراده؛ پرغوغا: پرآشوب و پرسروصدا.
• در «مولانا را دیوانه و شمس را جادوگر خواندند»، «دیوانه» و «جادوگر» نقش مسندی دارند.
• «این پیک‌ها و نامه‌ها» دارای صفت اشاره است.

• «در دل شمس تأثیر بخشید»؛ دل مجاز از وجود و احساس شمس است.
• «دل از قونیه برکند» کنایه از ترک کردن و دل بریدن است.
• «به آزار برخاستن» کنایه از آزار دادن است.

دشمنی و آزار مریدان سرانجام باعث جدایی نهایی شمس از مولانا شد.

• عازم: رهسپار؛ بی‌قرار: ناآرام؛ انکار: نپذیرفتن؛ افغان: فریاد و ناله؛ برزن: کوی و محله؛ اشتیاق: شوق.
• «همدل و همدم» دو صفت هم‌پایه‌اند.

• «دلش گواهی نمی‌داد» تشخیص و کنایه از باور نکردن است.
• «شب و روز» مجاز از همۀ اوقات و دارای تضاد است.
• «بی‌تابی کردن» کنایه از ناآرامی است.
• افغان / زاری / بی‌قراری و کوی / برزن: مراعات‌نظیر.

مولانا پس از شمس آرام و قرار نداشت و برای یافتن یار و مرشد خود راهی دمشق شد.

• ارشاد: راهنمایی؛ مشتاق: آرزومند؛ حسام: شمشیر تیز؛ روایت: نقل خبر؛ سنایی: شاعر نامدار؛ منطق‌الطیر: منظومۀ عطار؛ دستار: عمامه؛ مشتمل: شامل؛ پیشگاه: آستانه و درگاه.
• «شیخ صلاح‌الدّین زرکوب» و «حسام‌الدّین حسن چلبی» بدل برای «یاران نزدیک خود» هستند.
• «از سر گرفت» یعنی دوباره آغاز کرد.

• «از سر گرفتن» کنایه از دوباره شروع کردن است.
• شب / روز: تضاد و «شب و روز» مجاز از همۀ وقت است.

پس از شمس، یاران نزدیک مولانا به ادامۀ راه عرفانی او کمک کردند و مثنوی به عنوان مهم‌ترین یادگار این دوره شکل گرفت.

• زردچهره: رنگ‌پریده؛ جذّاب: رباینده؛ اهل حقیقت: اهل راستی؛ سرآمد: برتر؛ بردباری: صبر و شکیبایی؛ طعن: سرزنش و عیب‌جویی؛ ناسزا: دشنام؛ سیرت: روش و اخلاق؛ ستوده: پسندیده؛ حُسن خُلق: اخلاق نیک.
• «زردچهره، باریک‌اندام و لاغر» صفت‌های مولانا هستند.
• «سعدی و فخرالدّین عراقی» دو اسم هم‌پایه‌اند.

• «جواب تلخ» حس‌آمیزی است.
• «سرآمد بودن» کنایه از برتری است.
• «یک‌رنگی» کنایه از صداقت و خلوص است.
• «زردچهره» در منابع کنایه از ناتوانی و بیماری نیز دانسته شده است.

مولانا انسانی صلح‌طلب، بردبار، نیک‌خو و اهل عشق و حقیقت بود و با دشمنان نیز با نرمی رفتار می‌کرد.

• نفس: لحظه و دم؛ فلک: آسمان و عالم معنا؛ عزم: قصد و اراده؛ تماشا: در اصل به معنی حرکت و راه رفتن.
• بیت سه جمله دارد.
• «راست» در مصراع اول به معنی سمت راست است و در مصراع دوم از «را» + «است» ساخته شده است.

• «آواز عشق» استعاره و تشخیص است.
• چپ / راست: تضاد.
• راست / راست: جناس همسان.
• چپ و راست مجاز از همه جا و «هر نفس» مجاز از هر لحظه است.
• فلک مجاز از عالم معنا و ملکوت است.

عشق پیوسته انسان را به سوی عالم معنا و کمال فرا می‌خواند.

• فلک: آسمان و عالم معنا؛ ملک: فرشته؛ باز: دوباره؛ جمله: همه؛ همان جا: عالم معنا.
• بیت چهار جمله دارد.
• «بوده‌ایم» در مصراع اول یک بار در معنی حضور داشتن و یک بار به صورت فعل اسنادی آمده است.

• فلک / ملک: جناس ناهمسان.
• شهر مجاز از وطن و سرزمین اصلی است.
• «باز» و «همان جا» بر بازگشت به اصل تأکید دارند.

انسان از عالم معنا آمده است و سرانجام به همان وطن اصلی بازخواهد گشت.

• پیوستگان: خویشان و نزدیکان؛ بی‌قرار: ناآرام؛ بالین: بستر و بالش؛ هردم: هر لحظه.
• «سلطان ولد» بدل و توضیح برای «فرزند مولانا» است.

• «هردم» مجاز از هر لحظه است.
• خویشان / پیوستگان: مراعات‌نظیر.

مولانا در واپسین ساعات زندگی نیز به شعر و بیان عارفانۀ حال خود پرداخت.

• شبگرد: شب‌رو؛ بالین: بستر و بالش؛ مبتلا: گرفتار؛ خراب: آشفته.
• بیت چهار جمله دارد.
• «رو» فعل امر بدون نشانۀ «بـ» است.

• «سر به بالین نهادن» کنایه از خوابیدن و آسوده بودن است.
• تکرار آوای کوتاه در مصراع دوم واج‌آرایی دارد.

مولانا از همراهان می‌خواهد نگران او نباشند و او را با حال و درد خود تنها بگذارند.

• درد: رنج و بیماری؛ کان: مخفّف «که آن»؛ کاین: مخفّف «که این».
• بیت چهار جمله دارد.
• «غیر» در مصراع اول حرف اضافه است.

• درد / مردن / دوا: مراعات‌نظیر.
• درد / دوا: تضاد و تکرار.
• تکرار واج‌های «د» و «ر» واج‌آرایی دارد.

درد عشق تنها با مرگ پایان می‌پذیرد و درمان معمولی ندارد.

• دوش: دیشب؛ پیر: مرشد و مراد؛ اشارت: اشاره؛ عزم: قصد و اراده.
• بیت سه جمله دارد.
• «دوش» در این بیت به معنی «دیشب» است.

• کوی / سوی: جناس ناهمسان.
• «کوی عشق» تصویر و ترکیبی عرفانی است.
• تکرار واج «د» واج‌آرایی دارد.

مولانا در خواب، دعوت مرشد به سوی عالمی دیگر را دریافت می‌کند.

• تشییع: دنبال جنازه رفتن؛ مرثیه: شعری در سوگ مرده؛ خرد و بزرگ: کوچک و بزرگ.
• «خرد و بزرگ» مجاز از همۀ مردم است.
• «مولانا» در «بر مولانا نماز خواندند» مجاز از پیکر مولاناست.

• «خورشید عمر» اضافهٔ تشبیهی است.
• «سفر کردن عمر» استعاره و تشخیص است.
• «از این جهان به جهان آخرت سفر کردن» کنایه از مردن است.
• خرد / بزرگ: تضاد.

مرگ در نگاه این بخش، پایان نیست و مولانا آن را سفر از این جهان به جهان دیگر می‌بیند.

• تابوت: صندوقی که پیکر مرده را در آن می‌گذارند؛ روان: رونده و در حرکت.
• بیت سه جمله دارد.
• «را» در «مرا درد این جهان باشد» در منابع به صورت فکّ اضافه و جانشین کسره توضیح داده شده است.

• تابوت مجاز از پیکر و جسد است.
• «درد چیزی را داشتن» کنایه از مهم بودن و دلبستگی به آن چیز است.

مولانا مرگ را بازگشت به اصل خویش می‌داند و دلبستگی‌ای به ماندن در این جهان ندارد.

• دریغ: افسوس و حسرت؛ دیو: موجودی افسانه‌ای و در اینجا نماد شیطان.
• «دریغ! دریغ!» در مصراع اول مفعولِ «مگو» است.
• در مصراع دوم «دریغ» مسند و «آن» نهاد است.

• «به دام افتادن» کنایه از گرفتار و اسیر شدن است.
• دیو استعاره از شیطان است.
• تکرار «دریغ» و واج «د» واج‌آرایی دارد.

از دید مولانا، مرگ جای افسوس ندارد؛ آنچه باید از آن ترسید و بر آن افسوس خورد، گرفتار شدن در دام شیطان است.

• نَرُست: رشد نکرد و نرویید.
• بیت سه جمله دارد.
• «کدام» صفت پرسشی است و «چرا» قید پرسشی.
• «انسانت» یعنی انسانِ تو و «ت» ضمیر پیوسته است.

• مصراع اول پرسش انکاری است.
• «دانۀ انسان» اضافهٔ تشبیهی و تشبیه انسان به دانه است.
• دانه / زمین / روییدن: مراعات‌نظیر.
• تکرار «دانه» آرایۀ تکرار دارد.

انسان پس از مرگ نابود نمی‌شود؛ همان‌گونه که دانه پس از فرو رفتن در خاک می‌روید، انسان نیز به حیات دیگری می‌رسد.