پروردۀ عشق

• رایت: بیرق، پرچم، درفش؛ جهانگیر: گیرندۀ عالم و فتح‌کنندۀ دنیا؛ مَه: مخفّف ماه.
• «چون» در آغاز بیت به معنی «وقتی که» و حرف ربط وابسته‌ساز است؛ «چون» در مصراع دوم به معنی «مانند» و ادات تشبیه است.
• در گروه «رایت عشق آن جهانگیر»، «رایت» نهاد، «عشق» مضاف‌الیه، «آن» صفت اشاره و «جهانگیر» مضاف‌الیه است؛ «آسمان‌گیر» مسند است.

• قالب شعر مثنوی است.
• «رایت عشق» اضافهٔ تشبیهی است.
• «مَه» استعاره از چهرۀ زیبای لیلی است.
• رایت عشق مجنون به مَهِ لیلی تشبیه شده است.
• «جهانگیر شدن» و «آسمان‌گیر شدن» کنایه از مشهور و همه‌گیر شدن است.
• عشق و لیلی، و نیز مَه و آسمان، مراعات‌نظیر دارند.
• دو «چون» جناس همسان (تام) دارند؛ یکی به معنی «وقتی که» و دیگری به معنی «مانند» است.
• مَه در این درس نماد زیبایی است.

آوازۀ عشق مجنون و زیبایی لیلی در جهان پیچید.

• خنیده: مشهور و معروف؛ خنیده‌نام‌تر: مشهورتر؛ شیفتگی: عاشقی، شیدایی و دلباختگی.
• هر دو «گشت» فعل اسنادی‌اند؛ «خنیده‌نام‌تر» و «تمام‌تر» مسند هستند.

• «گشت» ردیف و «خنیده‌نام‌تر / تمام‌تر» قافیه‌اند.
• تکرار واج‌های «ت» و «ش»: واج‌آرایی.
• هر / در: جناس ناهمسان.

مجنون هر روز در عشق مشهورتر و شیدایی او کامل‌تر می‌شد.

• بخت: شانس، اقبال و دولت؛ درمانده: پریشان، ناچار و عاجز؛ سخت: بسیار و به‌شدت.
• در مصراع نخست فعل کمکی «بود» به قرینۀ معنوی حذف شده است.
• مرجع ضمیر «او» مجنون است.
• در پایان مصراع نخست «بخت» نهاد و در مصراع دوم «پدر» نهاد است؛ «سخت» قید است.

• «دل برداشتن» کنایه از روی برگرداندن و ناامید شدن است.
• مصراع نخست کنایه از بدشانسی و روی برگرداندن بخت از مجنون است.
• به بخت رفتار انسانی نسبت داده شده است؛ استعاره و تشخیص.
• بخت / سخت: جناس ناهمسان.
• «کار او» تکرار شده است.

بخت از مجنون روی برگردانده بود و پدرش در حل مشکل او سخت درمانده شده بود.

• خویشان: جمع خویش، اقوام و نزدیکان؛ نیاز: حاجت، خواهش و استدعا؛ چاره‌ساز: تدبیرکننده و چاره‌گر.
• مرجع «همه» و «هر یک»، خویشان مجنون است و مرجع «او»، پدر مجنون.
• «چاره‌ساز» مسند و «شده» فعل اسنادی است.
• در یکی از درسنامه‌ها «هر یک» بدل دانسته شده و در درسنامۀ دیگر «هر» صفت مبهم و «یک» هسته و نهاد گروه اسمی تحلیل شده است.

• نیاز / چاره‌ساز: تناسب معنایی.
• «با او» تکرار شده است.
• در / هر: جناس ناهمسان.

اقوام مجنون برای حل مشکل او با پدرش همدردی و چاره‌اندیشی کردند.

• ورا: مخفّف «وی را / او را»؛ چاره‌گری: تدبیر و مصلحت‌اندیشی.
• «چو» به معنی «هنگامی که» و پیوند وابسته‌ساز است.
• نهاد فعل‌های «دیدند» و «زبان کشیدند» خویشان و اقوام مجنون‌اند.

• «زبان کشیدن» کنایه از سخن گفتن و گفت‌وگو کردن است.
• بیچارگی / چاره‌گری: مراعات‌نظیر و اشتقاق.
• تکرار صامت «د»: واج‌آرایی.

اقوام با دیدن درماندگی پدر مجنون برای چاره‌جویی با یکدیگر گفت‌وگو کردند.

• به اتفاق: همگی، با هم و یک‌نظر؛ یکسر: تماماً و بدون استثنا.
• «گفتند» ماضی ساده و «گردد» مضارع اخباری است.
• «به اتفاق» و «یکسر» قیدند؛ «گشاده» مسند و «این در» نهاد است.
• در یکی از منابع صورت مرتّب مصراع نخست «به اتفاق یکسر گفتند» ذکر شده است.

• «گشاده گشتن در» کنایه از حل شدن مشکل است.
• «در» استعاره از مشکل و گرفتاری است.
• «کز کعبه گشاده گردد این در» اشاره به توسل به کعبه و زیارت خانۀ خدا دارد.
• تکرار واج «د»: واج‌آرایی.

همۀ اقوام یک‌صدا کعبه و توسل به خدا را راه گشایش مشکل دانستند.

• حاجت: نیاز؛ حاجت‌گه: محل برآورده شدن حاجت و نیاز؛ جمله: همه و سراسر؛ محراب: قبله.
• «جمله» در معنی «همه» وابستۀ پیشین از نوع صفت مبهم است.
• در هر دو مصراع «او» نهاد و «است» فعل اسنادی است؛ «حاجت‌گه» و «محراب زمین و آسمان» مسند هستند.

• «جهان» مجاز از مردم جهان است.
• «زمین و آسمان» مجاز از همۀ جهانیان و نیز دارای تضاد است.
• محراب / حاجت و زمین / آسمان مراعات‌نظیر دارند.
• جهان / آسمان قافیه و «اوست» ردیف است.
• تکرار صامت «ج» در مصراع نخست: واج‌آرایی.

کعبه و خانۀ خدا جای برآورده شدن نیازهای همۀ مردم است.

• موسم: زمان و هنگام؛ حج: زیارت خانۀ خدا؛ اشتر: شتر؛ طلبید: خواست؛ محمل: کجاوه‌ای که بر شتر می‌بندند؛ آراست: آماده کرد.
• نهاد «برخاست»، «طلبید» و «آراست» پدر مجنون است.
• «موسم» نهاد «رسید» و «حج» مضاف‌الیه است؛ «اشتر» و «محمل» مفعول‌اند.
• بیت چهار جمله دارد: رسید، برخاست، طلبید و آراست.

• اشتر / محمل: مراعات‌نظیر.
• برخاست / آراست: قافیه.
• «محمل آراستن» کنایه از آماده شدن برای سفر است.

پدر مجنون با فرا رسیدن موسم حج وسایل سفر را آماده کرد.

• جهد: کوشش، تلاش و رنج بردن؛ مهد: گهواره و در اینجا کجاوه.
• فرزند: مجنون.
• «فرزند» مفعول و «عزیز» صفت آن است؛ «صد» صفت شمارشی و «یکی» صفت شمارشی است.
• «چو» در مصراع دوم ادات تشبیه و در نقش حرف اضافه آمده است.

• فرزند عزیز به ماه تشبیه شده است.
• مَه در این درس نماد زیبایی است.
• جهد / مهد: جناس ناهمسان.
• تکرار واج «د»: واج‌آرایی.
• در یکی از درسنامه‌ها «مهد» از نظر معنایی به کجاوۀ سفر اشاره دارد.

پدر با تلاش بسیار مجنون را در کجاوه نشاند تا او را به سفر حج ببرد.

• پرجوش: دردمند و بی‌قرار؛ حلقه در گوش: در گذشته نشان بندگی و فرمانبرداری.
• نهاد «آمد» و «نهاد» پدر مجنون است.
• در مصراع دوم «حلقه» مفعول است.

• «سینه» مجاز از دل است.
• «سینه پرجوش» کنایه از غم، اضطراب و اندوه فراوان است.
• «حلقه در گوش بودن / نهادن» کنایه از فرمانبردار، مطیع و خدمتکار بودن است.
• به کعبه حالت انسانی نسبت داده شده است؛ استعاره و تشخیص.
• پرجوش / گوش: قافیه و جناس ناهمسان.
• کعبه تکرار شده است.

پدر مجنون با دلی پریشان به کعبه آمد و با فروتنی به خدا پناه برد.

• بشتاب: شتاب کن؛ چاره‌سازی: تدبیر، چاره‌جویی و حل مشکل.
• مرجع «این» کعبه است.
• «ای» حرف ندا و «پسر» منادا است؛ «این» نهاد است.
• در مصراع نخست «نه» نشانۀ نفی فعل «است» است که از آن جدا آمده است.
• بیت پنج جمله دارد.

• «جای بازی نبودن» کنایه از جدی و بااهمیت بودن موقعیت است.
• «جای» تکرار شده است.
• بازی / چاره‌سازی: قافیه.

پدر مجنون به او یادآوری می‌کند که کعبه جای سرگرمی نیست، بلکه محل توسل و چاره‌جویی است.

• گو: بگو؛ گزاف‌کاری: بیهوده‌کاری؛ توفیق: سازگار گردانیدن، فراهم شدن اسباب و یاری خدا؛ رستگاری: نجات، رهایی و سعادت.
• «یا رب» شبه‌جمله‌ای از ندا و منادا است.
• «توفیق» مفعول است؛ «م» پیوسته در «دهم» در معنی «به من بده» نقش متمم دارد.

• رب / توفیق / رستگاری: مراعات‌نظیر.
• گزاف‌کاری / رستگاری: قافیه.
• تکرار واج «ر»: واج‌آرایی.

پدر می‌خواهد مجنون از خدا بخواهد که او را از عاشقی رها و به رستگاری موفق کند.

• دریاب: به من توجه و کمک کن؛ مبتلا: گرفتار و دچار؛ بلا: گرفتاری.
• در مصراع نخست «م» در «عشقم» مخفف فعل اسنادی «هستم» است؛ در مصراع دوم «م» پیوستۀ «عشقم» نقش مفعولی دارد: «مرا از بلای عشق آزاد کن».
• «مبتلا» و «آزاد» مسند هستند.

• مبتلا / آزاد: تضاد.
• «بلای عشق» اضافهٔ تشبیهی است.
• عشق تکرار شده است.

پدر از مجنون می‌خواهد از خدا نجات از مصیبت عاشقی را طلب کند.

• حدیث: سخن و گفتار؛ بشنید: شنید.
• «مجنون» نهاد، «حدیث» مفعول و «عشق» مضاف‌الیه است.
• «اول» و «پس» قیدند.
• بیت سه جمله دارد و هر سه جمله به شیوۀ عادی بیان شده‌اند.

• بگریست / بخندید: تضاد.
• مجنون / عشق و نیز حدیث / شنیدن: مراعات‌نظیر.
• بشنید / بخندید: قافیه.

مجنون با شنیدن سخن ترک عشق، نخست گریست و سپس خندید.

• برجست: پرید و به سرعت برخاست.
• «چو» در مصراع نخست حرف اضافه و ادات تشبیه است؛ «مار» متمم و «حلقه» صفت برای «مار» است.
• در مصراع دوم «در حلقۀ زلف کعبه» متمم و «دست» مفعول است.

• مجنون به مار حلقه‌زده تشبیه شده است.
• «زلف کعبه» اضافۀ استعاری و تشخیص است.
• «دست در حلقه زدن» کنایه از توسل و پناه بردن است.
• حلقه تکرار شده است.
• برجست / دست: قافیه.
• زلف / دست: مراعات‌نظیر.
• حلقه در مصراع دوم مجاز از درِ کعبه است.

مجنون ناگهان برخاست و به حلقۀ کعبه چنگ زد و به خدا متوسل شد.

• بَر: آغوش، کنار و پهلو؛ کامروز: مخفف «که امروز».
• «گرفته حلقه در بر» قید است.
• «م» در «منم» مخفف فعل اسنادی «هستم» است؛ «چو حلقه بر در» مسند است.

• حلقه تکرار شده است.
• در / بر: جناس ناهمسان.
• «حلقه بر در بودن» کنایه از متوسل شدن و درِ یاری خواستن است.
• «چو حلقه بر در» تشبیه است.
• «حلقه» و «در» مراعات‌نظیر دارند.

مجنون در حال گرفتن حلقۀ کعبه، خود را چون حلقۀ در، نیازمند و متوسل به خدا می‌داند.

• طریق: راه و روش؛ آشنایی: دوستی و عشق.
• مرجع ضمیر اشارۀ «این»، جدایی از عشق است.
• «جدایی» مفعول و «طریق» مسند است.

• عشق در این بیت مجاز از لیلی است.
• جدایی / آشنایی: قافیه.
• در معنای بیت، جدایی با آشنایی و وفاداری تقابل دارد.

مجنون جدایی از عشق را برخلاف رسم دوستی و وفاداری می‌داند.

• پرورده: پرورش‌یافته؛ سرشت: فطرت، آفرینش و طبع؛ مباد: نباشد، فعل دعایی.
• «سرشتم» و «سرنوشتم» نهادند و «م» پیوسته در هر دو واژه مضاف‌الیه است: سرشتِ من، سرنوشتِ من.
• «شد» فعل اسنادی و «مباد» فعل دعایی است.

• «پروردۀ عشق» اضافۀ استعاری است.
• سرشت مجاز از وجود است.
• عشق تکرار شده است.
• سرشتم / سرنوشتم: قافیه.
• تکرار صامت «ش»: واج‌آرایی.

مجنون عشق را جزء جدایی‌ناپذیر سرشت و سرنوشت خود می‌داند.

• وانگه: مخفف «و آنگاه»؛ خدایی: خداوندی؛ پادشاهی: سروری و فرمانروایی.
• «یارب» شبه‌جملهٔ نداست.
• ضمیر پیوستۀ «ت» در «خداییت» و «پادشاهیت» مضاف‌الیه است: خداییِ تو، پادشاهیِ تو.

• رب / خدا / پادشاه: مراعات‌نظیر.
• خدایی / پادشاهی: تناسب.
• تکرار واج «ی»: واج‌آرایی.

مجنون برای بیان درخواست خود، خدا را به عظمت خدایی و پادشاهی‌اش سوگند می‌دهد.

• غایت: نهایت و پایان؛ به غایت: در حد نهایت؛ «کاو»: مخفف «که او».
• مرجع «او» در «کاو» لیلی، معشوق مجنون، است.
• «م» پیوسته در «رسانم» نقش مفعولی دارد: مرا برسان.
• «اگرچه» پیوند وابسته‌ساز است.

• به عشق رفتار انسانی نسبت داده شده است: «او ماند»؛ استعاره و تشخیص.
• ماند / نمانم: تضاد و اشتقاق.
• تکرار واج «م»: واج‌آرایی.

مجنون آرزو می‌کند عشق و معشوقش ماندگار بمانند، حتی اگر خودش باقی نماند.

• شراب: نوشیدنی مست‌کننده؛ مست: سرشار و بی‌خود از عشق.
• در «مستم»، «م» مخفف فعل اسنادی «هستم» است.
• در «کنم»، «م» ضمیر پیوستۀ مفعولی است: مرا عاشق‌تر کن.
• «شراب» و «این» در گروه‌های حرف اضافه‌ای متمم‌اند؛ «مست» و «عاشق‌تر» مسند هستند.

• «شراب عشق» اضافهٔ تشبیهی است.
• شراب / مست و عشق / عاشق‌تر: مراعات‌نظیر.
• عشق / عاشق: اشتقاق.
• مستم / هستم: جناس ناهمسان.

مجنون از خدا می‌خواهد عشق او را بیشتر و شدیدتر کند.

• بستان: بگیر؛ افزای: اضافه کن.
• «من» و «لیلی» در ترکیب‌های «عمر من» و «عمر لیلی» مضاف‌الیه‌اند.
• «بستان» و «افزای» فعل امر هستند.

• بستان / افزای: تضاد.
• جای / افزای: قافیه.
• در معنای بیت، فداکاری و ترجیح دادن عمر معشوق بر عمر خویش برجسته است.

مجنون حاضر است عمر خود را فدای لیلی کند و از خدا می‌خواهد بر عمر او بیفزاید.

• کاین: مخفف «که این»؛ قصه: سخن، ماجرا و در اینجا راز و نیاز مجنون با خدا.
• «قصه» مفعول و «خاموش» مسند است.
• در یکی از منابع آمده است که بیت سه جمله دارد؛ جز جملۀ «کاین قصه شنید» که شیوۀ بیانش عادی است، دو جملۀ دیگر به شیوۀ بلاغی‌اند، زیرا ارکان جمله پس از فعل آمده‌اند.

• گوش / شنید / قصه: مراعات‌نظیر.
• «گوش داشتن به کسی» کنایه از شنیدن سخنان اوست.
• گوش / خاموش: قافیه.
• تکرار صامت «ش»: واج‌آرایی.

پدر با شنیدن راز و نیاز عاشقانۀ مجنون، دیگر مقاومت نکرد و خاموش شد.

• اسیر: گرفتار؛ دواپذیر: درمان‌شدنی؛ نه دواپذیر: درمان‌ناپذیر و غیرقابل علاج.
• در مصراع دوم «نه» نشانۀ نفیِ جداشده از فعل است؛ صورت عادی: «دردی دواپذیر ندارد».
• «دواپذیر» صفت برای «دردی» و «دردی» مفعول است.

• «دل اسیر داشتن» کنایه از عاشق و گرفتار بودن است.
• درد / دوا: تضاد و مراعات‌نظیر.
• درد استعاره از عشق است.
• تکرار واج‌های «د» و «ر»: واج‌آرایی.

پدر فهمید مجنون گرفتار عشق است و این درد عاشقانه درمان‌پذیر نیست.