آغازگری تنها

• میان‌بالا: میان‌قد؛ بَر: سینه و پهلو؛ خوش‌تراش: خوش‌اندام و دارای اندام متناسب؛ رعنا: خوش‌قد و قامت؛ فراخ: وسیع و پهناور؛ شور: ذوق و شوق؛ اعطا: بخشش و واگذاری؛ ولایتعهدی: جانشینی پادشاه؛ دارالسّلطنه: محل اقامت پادشاه و مرکز حکومتی؛ کهن: قدیمی و دیرینه؛ خط مقدّم: جبهه.
• عبّاس‌میرزا، فتحعلی‌شاه و آقامحمّدخان دارای صفت شاخص‌اند.
• در «تبریز، این شهر کهن»، «این شهر کهن» بدل برای «تبریز» است.
• «سوار بر اسبی سینه‌فراخ» و «پیشاپیش سپاه خود» گروه‌های قیدی‌اند.
• در «فرزند دوم خود، عبّاس‌میرزا»، «عبّاس‌میرزا» بدل از «فرزند دوم خود» است.
• در «همسایۀ شمالی ایران، یعنی روسیه»، «روسیه» بدل و توضیح برای «همسایۀ شمالی ایران» است.

• «بَر و بازویی داشتن» کنایه از قدرت داشتن است.
• «خوش‌تراش بودن» کنایه از خوش‌اندامی است.
• «سینه‌فراخ بودن» کنایه از تنومندی است.
• «پشت سر گذاشتن» کنایه از عبور کردن و طی کردن است.
• «دست‌درازی» کنایه از تجاوز و تصرّف بدون اجازه است.
• «بَر و بازو» مراعات‌نظیر دارد.

عبّاس‌میرزا، شاهزادۀ جوان و ولیعهد، برای دفاع از مرزهای شمالی ایران و مقابله با دست‌اندازی روسیه راهی تبریز شد.

• قائم‌مقام: نایب و جانشین؛ خردمند: عاقل و دانا؛ مرشد: پیشوا و راهنما؛ اذن: اجازه؛ کشش: جاذبه؛ امتداد: ادامه و درازا؛ افق: چشم‌انداز؛ مُلک: پادشاهی و کشور؛ تدبیر: چاره‌اندیشی؛ رعیّت: مردم تحت فرمان.
• در «میرزا عیسی قائم‌مقام اوّل، پدر ابوالقاسم»، «پدر ابوالقاسم» بدل است.
• در «بی اذن و خواست او»، دو ترکیب اضافی «اذن او» و «خواست او» با حذف تکرار «او» و پیوند واو عطف آمده است.
• «نگاه متفکّر» ترکیب وصفی و «افق‌های روشن تدبیر» دارای ترکیب اضافی است.

• «بر تخت نشستن» کنایه از به پادشاهی رسیدن است.
• «دست به کاری نزدن» کنایه از اقدام نکردن است.
• «یک جهان معنی و کشش» اغراق است.
• «افق‌های روشن تدبیر» اضافهٔ تشبیهی است.

قائم‌مقام در عبّاس‌میرزا استعداد، خردمندی، سیاست‌مداری و شایستگی ادارۀ کشور و حمایت از مردم را می‌دید.

• طوایف: جمع طایفه، قوم‌ها و گروه‌ها؛ ولایت: مجموعۀ شهرهای زیر نظر والی؛ تباهی: خرابی و نابودی؛ متعدّد: گوناگون؛ قبایل: جمع قبیله؛ ملّت: مردم یک کشور؛ مشام: حس بویایی؛ مجهّز: آماده و دارای تجهیزات؛ دیار: سرزمین و محل زندگی؛ تصرّف: اشغال و تسخیر.
• «این کشور» و «این فاصله» دارای صفت اشاره‌اند.
• «کارگاه‌های متعدّد صنعتی»، «دانشگاه‌های بزرگ»، «نیروی دریایی عظیم» و «دورترین نقاط» ترکیب‌های وصفی‌اند.

• اختلافات و جنگ‌های داخلی به «کارد» تشبیه شده‌اند.
• «پهلوی کشور» اضافهٔ استعاری و تشخیص است.
• «تاج شاهی» مجاز از قدرت و حکومت پادشاهی است.
• «به جان هم افتادن» کنایه از نزاع و درگیری است.
• «تاخت‌وتاز» کنایه از حمله و جنگ است.
• «قدم‌های بزرگ برداشتن» کنایه از پیشرفت چشمگیر است.
• «توپ و تفنگ» مجاز از ابزار و سلاح‌های جنگی جدید است.
• «تیر و کمان و شمشیر» مجاز از ابزارهای جنگی قدیمی است.
• «بوی پیشرفت» حس‌آمیزی و اضافهٔ استعاری دارد.
• «بو به مشام رسیدن» کنایه از آگاه شدن و دریافتن است.
• «اروپا» مجاز از مردم و حکومت‌های اروپایی است.

اختلافات داخلی، ایران را گرفتار ضعف کرده بود، در حالی که کشورهای اروپایی با بهره‌گیری از علم، صنعت و سلاح‌های نو به قدرت و توسعۀ قلمرو دست یافته بودند.

• صنعت: دانش و فعالیت تولیدی؛ فن: مهارت و کاری که نیازمند آموزش و تجربه است؛ رقابت: تلاش برای پیش گرفتن از دیگری؛ جلوه: نمود و نمایش؛ بساط: هر چیز گستردنی؛ تحرّک: حرکت و جنب‌وجوش؛ لعاب: مادۀ پوششی؛ تشریفات: آداب و رسوم رسمی.
• «آن سال» دارای صفت اشاره است.
• «مراسم سلام نوروزی» ترکیب اضافی است.

• «قدم برداشتن» کنایه از اقدام و پیشرفت کردن است.
• «تیر و کمان» و «توپ و تفنگ» مجاز از سلاح‌های قدیم و جدید و دارای مراعات‌نظیرند.
• «جا در دل باز کردن» کنایه از محبوب شدن است.
• «لعابی از تشریفات» و «لعاب داشتن» کنایه از ظاهری و سطحی بودن مراسم است.
• «اروپا» مجاز از مردم و حکومت‌های اروپایی است.

پیشرفت علمی و صنعتی بدون اخلاق می‌تواند زیان‌بار باشد؛ همچنین خبر حرکت روس‌ها سبب شد تشریفات نوروزی دربار تنها ظاهری بی‌روح داشته باشد.

• دربار: بارگاه و کاخ پادشاهی؛ تب و تاب: هیجان و بی‌قراری؛ التهاب: برافروختگی و بی‌قراری؛ بختک: حالت خفگی و سنگینی در خواب؛ چنبره زدن: حلقه زدن؛ رأس: سر و بالاترین جایگاه؛ تدارک: آماده‌سازی؛ دست‌اندازی: تجاوز؛ تحت‌الحمایگی: وابستگی سیاسی دولت ضعیف به دولت قدرتمند؛ توازن: تعادل؛ قوا: نیروها؛ چیرگی: برتری و تسلط؛ رقیب: حریف؛ طمع: حرص و زیاده‌خواهی.
• «روسیه» در «همسایۀ شمالی خود، روسیه» بدل است.
• «دو کشور همسایه» و «کشور رقیب» ترکیب وصفی‌اند.
• «چشم طمع» ترکیب اضافی است.

• «در تب و تاب و التهاب بودن» کنایه از بی‌قراری و تشویش است.
• فکر حملۀ روس به «بختک» تشبیه شده است.
• «چنبره زدنِ فکر» تشخیص و استعاره است.
• «سایۀ وحشت» اضافهٔ استعاری/تشبیهی است.
• «دست‌اندازی» کنایه از تجاوز است.
• «از دست رفتن» کنایه از محروم شدن و از تملّک خارج شدن است.
• «چشم طمع دوختن» کنایه از قصد تصرّف و زیاده‌خواهی است.
• «روسیه» مجاز از حاکمان، دولت و ارتش روسیه است.

دربار ایران از تحرک روسیه و قدرت نظامی آن نگران بود و اتحاد گرجستان با روسیه را نشانه‌ای از برهم خوردن تعادل قدرت و تهدید آذربایجان می‌دانست.

• تیغ: شمشیر و خنجر؛ غبار: گرد و خاک؛ نعره: فریاد بلند؛ زنبورک: توپ جنگی کوچک نصب‌شونده بر شتر؛ قاطر: حیوان بارکش؛ شیپور: ساز بادی؛ مشتاقانه: با اشتیاق؛ مصمّم: با عزم؛ تنوره: دودکش؛ شکوه: هیبت و عظمت؛ پیشاپیش: جلوتر از همه؛ چابک: ماهر و تند؛ معبد: پرستشگاه.
• «شترهای حامل زنبورک»، «قاطرهای بارکش»، «طبل‌های جنگی» و «اسبی کوه‌پیکر و چابک» ترکیب‌های وصفی‌اند.
• «پیشاپیش سپاه» قید است.

• «تیغ کشیدن آفتاب» در منابع کنایه از طلوع/شدت تابش و گرمای آفتاب آمده است.
• «شور جنگ و دفاع در دل‌ها تنوره می‌کشید» کنایه از شدت شور و اشتیاق است.
• «چهره درهم رفتن» کنایه از ناراحتی است و «شکفته شدن چهره» کنایه از خوشحال شدن.
• درهم رفتن و شکفته شدن چهره‌ها تقابل معنایی دارد.
• اسب عبّاس‌میرزا به «کوه» تشبیه شده است.
• عبّاس‌میرزا به «معبدی بر فراز تپه» تشبیه شده است.
• «دل بردن» کنایه از جلب توجه و شیفته کردن است.
• شتر، قاطر، اسب و نیز شیپور و طبل مراعات‌نظیر دارند.

سپاه ایران با شور دفاع از میهن حرکت کرد و شکوه سپاه و عبّاس‌میرزا روحیۀ ناظران و سربازان را تقویت می‌کرد.

• سپیده: روشنایی صبح؛ نهیب: فریاد و هراس؛ صفیر: بانگ و صدای بلند؛ بستر: زمینه؛ فوران: جوشش و انفجار؛ آز: حرص؛ پیشگامی: پیشتازی؛ حصار: دیوار و دژ؛ میسّر: ممکن؛ خفّت: خواری؛ پهنه: میدان و وسعت؛ خزان: پاییز؛ بی‌باکانه: بدون ترس؛ محشر: عرصۀ رستاخیز و غوغا؛ رمق: نیروی اندک باقی‌مانده؛ واپسین: آخرین؛ آغشته: آلوده؛ اهتزاز: حرکت و برافراشته شدن پرچم.
• «آخرین حلقه‌های شب»، «گلوله‌های آتشین»، «برگ‌های خزان‌زده» و «صف‌های مقاومت مردمی» ترکیب‌های وصفی/اضافی‌اند.
• «یکی از شب‌ها» دارای وابستۀ پیشین شمارشی است.

• «نهیب و صفیر گلوله‌های توپ» تشخیص و استعاره است.
• «حلقه‌های شب» اضافهٔ تشبیهی است.
• «شکفتن صبح» استعاره و تشخیص است.
• «شهر» و «گنجه» در بخش‌هایی مجاز از مردم شهرند.
• «بستر فوران خشم و آز» اضافهٔ استعاری است.
• «بار خفّت» اضافهٔ تشبیهی است.
• «واماندۀ ماندن و رفتن» کنایه از بلاتکلیفی است.
• روس‌ها به «مور و ملخ» تشبیه شده‌اند.
• «سینه سپر کردن» کنایه از مقاومت و جان‌فشانی است.
• «به صف آتش دشمن زدن» کنایه از حمله کردن است.
• اجساد و زخمی‌ها به «برگ‌های خزان‌زده» تشبیه شده‌اند.
• «شمشیر کشیدن» کنایه از جنگ کردن است.
• شهر گنجه به «عرصۀ روز محشر» تشبیه شده است.
• دود و غبار به «سقف» تشبیه شده‌اند و «گنجه نفس می‌کشید» تشخیص است.
• «به اهتزاز درآمدن پرچم روس‌ها» کنایه از پیروزی و فتح است.
• صبح و شب، ماندن و رفتن، و نیز دود/آتش/گرد و غبار مراعات‌نظیر یا تضاد معنایی دارند.

مردم گنجه و جوادخان شجاعانه مقاومت کردند، اما خیانت داخلی راه دشمن را باز کرد و سرانجام شهر به دست روس‌ها افتاد.

• وامانده: خسته و درمانده؛ فراز: بلندی؛ فزون‌خواهانه: زیاده‌طلبانه؛ دهشت‌بار: ترسناک؛ خان: امیر و رئیس ایل؛ حریم: محدودۀ محترم و قابل دفاع.
• «نیروهای آماده»، «نگاه فزون‌خواهانۀ دهشت‌بار» و «حریم زندگی» ترکیب‌های وصفی/اضافی‌اند.

• «نگاه ... دوخته شده بود» کنایه از توجه و طمع داشتن است.
• «بوی خون» تصویر حسی و «ناله‌ها» و «بوی خون» فضاسازی اندوه‌بار دارند.
• عشق به میهن به صورت نیرویی که سربازان را «کشانده» است، تشخیص/استعاره دارد.

عشق به میهن و دفاع از زندگی و هستی هم‌وطنان، پیش از فرمان رسمی، سربازان و فرماندهان را به تبریز کشاند.

• ناب: خالص و پاک؛ توفندگی: خروش و غوغا؛ وجد: شور و شادمانی؛ آرمان: آرزوی بزرگ؛ سرسپردگی: اطاعت و فرمانبری؛ خانگی: داخلی؛ خودفروختگی: مزدوری و خیانت.
• «صحنه‌های ناب»، «فرزندان میهن»، «آرمان‌های ملّی» و «دشمنان خانگی» ترکیب‌های وصفی/اضافی‌اند.

• «جان‌فشانی» کنایه از مقاومت، فداکاری و شهادت است.
• «خودفروختگی» کنایه از خیانت به هم‌وطنان است.
• «دروازه ... به روی دشمن باز شود» کنایه از فراهم شدن راه نفوذ و تصرّف است.

شجاعت مردم عبّاس‌میرزا را امیدوار می‌کرد، ولی خیانت برخی عوامل داخلی زمینه را برای پیشروی بیشتر دشمن فراهم ساخت.

• موعد: زمان تعیین‌شده؛ کرانه: کنار و ساحل؛ افسارگسیخته: رها و مهارنشدنی؛ معمّا: مسئلۀ دشوار و پوشیده؛ افت: کاهش و ناکامی؛ خیز: حرکت و جهش؛ ورا: آن سوی و فراتر؛ گسست: جدایی و شکاف؛ پویا: فعال و در حال حرکت.
• «قفقاز زخم‌خورده و ستم‌دیده»، «نگاه منتظر و یاری‌جو»، «موج‌های سنگین و افسارگسیخته» و «اندیشۀ پویا» ترکیب‌های وصفی‌اند.

• «قفقاز زخم‌خورده و ستم‌دیده» تشخیص است.
• «نگاه منتظر و یاری‌جو» استعاره و تشخیص دارد.
• «چشم دوختن» کنایه از انتظار و امید داشتن است.
• «افسارگسیخته» برای موج‌های ارس استعاره است.
• موج‌های ارس به «سد» تشبیه شده‌اند.
• «گسست در اندیشه» کنایه از به‌هم‌ریختگی و دگرگونی فکری است.
• «بزم / رزم»، «شکست / پیروزی»، «افت / خیز» و «فراز / نشیب» تضاد دارند.
• «بزم / رزم» و «پدر / پسر» جناس ناقص دارند.

شکست‌های جنگی و مشاهده جهان پیشرفته‌تر، عبّاس‌میرزا را به درک فاصله و گسست میان ایران و دنیای جدید رساند.

• افسران: فرماندهان نظامی؛ غرض: هدف؛ گردهمایی: اجتماع و نشست؛ مسلّم: قطعی و پذیرفته؛ جنگاور: جنگجو؛ سرافراز: سربلند؛ مخلصانه: بی‌ریا؛ خوف: ترس؛ دلاوری: شجاعت؛ علی‌رغم: با وجود؛ تحسین: ستایش؛ اعجاب: شگفتی؛ عهدنامه: پیمان مکتوب؛ ننگین: شرم‌آور.
• «افسران و فرماندهان شجاع، هم‌سنگران و یاران عزیز» منادا هستند.
• «این سال‌ها» دارای صفت اشاره است.

• «بار خفّت و خوف» اضافهٔ تشبیهی است.
• «بر دوش کشیدن» کنایه از تحمل و پذیرفتن است.
• «جان‌فشانی» کنایه از فداکاری و شهادت است.
• «پاره‌های تن» استعاره از هم‌وطنان عزیز است.
• «از دست دادن» کنایه از محروم شدن و خارج شدن از تملک است.

دلاوری سربازان ستودنی بود، اما ایران در این جنگ‌ها بخش‌هایی از سرزمین و مردم خود را از دست داد و شرایط دشوار عهدنامۀ گلستان را پذیرفت.

• نامنسجم: ناهماهنگ و پراکنده؛ فرسودگی: کهنگی و ناتوانی؛ آلوده: ناپاک؛ زبونی: فرومایگی و درماندگی.
• «این جنگ»، «چنین برخوردی» و «این وصف» دارای وابستۀ پیشین اشاره‌اند.

• «پایان تلخ» حس‌آمیزی دارد.
• «نو / کهنه» و «تازگی / فرسودگی» تضاد دارند.
• «درهایی را به روی ما گشود» کنایه از آشکار شدن راه‌های تازه و فرصت‌های جدید است.
• «از خواب قرن‌ها بیدار کرد» کنایه از آگاه و هوشیار کردن است.
• «پیروز میدان» کنایه از غالب و برتر بودن است.

جنگ ایران و روسیه، از دید عبّاس‌میرزا، برخورد دو دوره و دو جهان متفاوت بود و شکست ایران ضرورت نوسازی و بیداری را آشکار کرد.

• نهاد: سازمان و مؤسسه؛ یک‌سویه: یک‌طرفه؛ تک‌بعدی: دارای تنها یک بُعد؛ ایمن: در امان؛ دریچه: پنجرۀ کوچک؛ گریزان: دوری‌کننده؛ جبهه: میدان جنگ؛ درایت: آگاهی و تدبیر.
• در «چشمشان را می‌زند»، «را» نشانۀ مفعول است.
• «هر دو جبهه» دارای صفت شمارشی است و «این یک» صفت اشاره دارد.

• افسر و سرباز، ملّت و دولت و مرز و وطن مراعات‌نظیر دارند.
• «سر به کار خود داشتن» کنایه از آسوده بودن و به کار خود پرداختن است.
• «خانه‌های تاریک و بی‌دریچه» نماد و استعاره از جهل، غفلت و افکار کهنه است.
• «پنجره‌های باز و نورگیر» نماد و استعاره از آگاهی، دانش، پیشرفت و افکار نو است.
• خانه‌های تاریک و پنجره‌های باز تضاد مفهومی دارند.
• «چشمشان را می‌زند» کنایه از قابل تحمل نبودن و پس زدن چیزی است.
• «افکار پوسیده» استعاره و تشخیص دارد.
• در عبارت پایانی، «جبهۀ بیرون» نبرد واقعی با دشمن و «این یک» جنگ با افکار پوسیده است.

پیشرفت و تمدّن باید همه‌جانبه باشد. پاسداری درست از کشور هم به ارتش نیرومند و هم به ادارۀ عالمانه و عادلانه نیاز دارد. مبارزه با افکار کهنه از جنگ نظامی دشوارتر است؛ در جبهۀ بیرون شجاعت و در جبهۀ فکری درایت کارسازتر است.