خوان عدل

• «از آن»: متعلّق به.
• در درسنامه، «از آن خدا» در دو مصراع نخست و «در دستان خدا» در مصراع پایانی، متمّم‌هایی در جایگاه مسند دانسته شده‌اند.
• واو نخست در «و سرزمین‌های...» پیوند هم‌پایه‌ساز و واو دوم در «شمال و جنوب» حرف عطف است؛ «جنوب» معطوف به مضاف‌الیه «شمال» است.
• «آسوده» قید است.

• شرق و غرب و سرزمین‌های شمال و جنوب، مجاز از همۀ جهان و آفرینش‌اند.
• «دست» مجاز از تسلّط و اختیار است.
• شرق، غرب، شمال و جنوب مراعات‌نظیر دارند.
• در درسنامه، «گُل هستی و آفرینش» نیز برای مفهوم کل آفرینش به صورت مجازی توضیح داده شده است.

تمام جهان و آفرینش از آنِ خداوند و در اختیار و تسلّط اوست.

• مطلق: بی‌قیدوشرط؛ خوان: سفره یا طبقی که در آن غذا می‌گذاشتند؛ اسما: جمع اسم، نام‌ها؛ آمین: بپذیر و اجابت کن.
• مرجع ضمیرهای «او»، «خود»، «ش» در «صدگانه‌اش» و «او» در مصراع چهارم، خداوند است.
• پس از «گسترده»، فعل «است» به قرینۀ لفظی حذف شده است؛ «گسترده است» ماضی نقلی است.
• «باشد» در اینجا به معنی «به این امید که» آمده است و «بستاییم» مضارع التزامی است.
• در گروه «خوان عدل خود»، «خوان» هسته و «عدل» و «خود» مضاف‌الیه‌اند.
• در گروه «میان اسمای صدگانه‌اش»، «میان» هسته، «اسما» مضاف‌الیه، «صدگانه» صفت و «ش» مضاف‌الیه است.

• عدل / عادل: اشتقاق و جناس ناهمسان افزایشی.
• «خوان عدل» اضافۀ تشبیهی است؛ عدل به خوان و سفره‌ای گسترده تشبیه شده است.
• «خوان عدل گستردن» کنایه از عادل و منصف بودن است.

خداوند عادل مطلق است و سفرۀ عدالت خود را برای همۀ آفریده‌ها گسترده است؛ باید او را به این صفت بستاییم.

• «این‌جهانی»: متعلّق به دنیای مادّی و صفت بیانی نسبی؛ بهره: قسمت و نصیب؛ «از بهر»: برای.
• مبدّل: دگرگون و تغییر داده‌شده؛ «فرا رود»: بالاتر رود.
• در مصراع نخست «است» فعل اسنادی، در مصراع دوم «نیست» فعل غیراسنادی به معنی «وجود ندارد» و در مصراع چهارم «است» فعل اسنادی است.
• در منبع، «روح» مفعول و «مبدّل» مسند دانسته شده است.
• «سازد» و «فرا رود» مضارع التزامی‌اند.

• بهره / بهر: جناس ناهمسان افزایشی.
• «خاک» مجاز از مادّیات و امور دنیایی است.
• «غبار» استعاره از امور مادّی و بی‌ارزش است.
• «غبار ساختن روح» کنایه از بی‌ارزش و مادّی کردن روح است.
• «فرا رفتن» کنایه از رسیدن به کمال و تعالی است.

روح انسان فراتر از مادّیات است و اگر انسان فکر و حواس خود را فقط به جهان مادّی محدود کند، از بهره‌های والاتر محروم می‌شود.

• «را» در «هر نفسی را» حرف اضافه و به معنی «برای» است؛ «هر» صفت و «نفسی» متمّم است.
• «است» در مصراع نخست فعل غیراسنادی و به معنی «وجود دارد» است.
• دَم فرودادن: عمل دَم در تنفّس؛ برآمدن دَم: بازدم.
• ممدّ: مددکننده و یاری‌دهنده؛ حیات: زندگی؛ مفرّح: شادی‌بخش و نشاط‌آور؛ ذات: وجود، نفس و سرشت.
• پس از «ذات» فعل «است» به قرینۀ لفظی حذف شده است.
• درهم‌تنیده: به هم پیوسته و درهم‌آمیخته؛ «رستن از رنج»: نجات یافتن و رها شدن از رنج.

• فرودادن / برآمدن: تضاد.
• «است»، «یکی»، «شکر کن» و «رنج» در این قطعه تکرار شده‌اند.
• این بخش تضمین و تأثیرپذیری از عبارت مشهور سعدی در گلستان است: «هر نفسی که فرو می‌رود، ممدّ حیات است و چون برمی‌آید، مفرّح ذات...»
• حیات / ذات در منبع دارای هماهنگی آوایی و سجع دانسته شده‌اند.

در هر نفس نعمت وجود دارد و زندگی مجموعه‌ای از رنج و رهایی است؛ انسان باید در هر دو حال شکرگزار خداوند باشد.

• معتبر: محترم و ارزشمند؛ سرخوش و سرمست: بانشاط و شادمان؛ اختران: ستارگان؛ فراز: بالا و بلندی.
• «بگذار»، «بمان» و «بگذار» فعل امرند؛ «بمانم»، «روم» و «نبینم» مضارع التزامی‌اند.
• در مصراع سوم «بگذار» فعل، «سرخوش» قید، «سرمست» معطوف به قید، «دوردست‌ها» متمّم و «روم» فعل است.
• در مصراع پایانی «فراز» متمّم، «سر» و «م» مضاف‌الیه، «هیچ» مفعول، «اختران» متمّم با حرف اضافۀ «جز» و «نبینم» فعل است.
• در منبع تأکید شده است که «هیچ» در مصراع پایانی ضمیر مبهم است، نه صفت مبهم؛ زیرا نقش مفعولی دارد.

• «بر پشت زین ماندن» کنایه از سفر کردن و قصد سفر داشتن است.
• «در کلبه و خیمه ماندن» کنایه از سفر نکردن و اقامت کردن است.
• کلبه و خیمه مراعات‌نظیر دارند.
• بمانم / روم: تضاد.
• در یک تحلیل، «زین» نماد حرکت و «کلبه و خیمه» نماد سکون و ایستایی دانسته شده‌اند.
• در مصراع سوم تکرار واج «س» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

شاعر حرکت، سفر و دیدن جهان را ارزشمند می‌داند و ماندن و عافیت‌طلبی را نکوهش می‌کند.

• اختران: ستارگان؛ برّ: خشکی و بیابان؛ بحر: دریا؛ نشان: راهنما؛ نگه: مخفّف نگاه؛ ره: مخفّف راه؛ فراز: بلندی، بالا و اوج.
• «او» در این قطعه خداوند است.
• پس از «نهاده» فعل «است» به قرینۀ معنایی حذف شده است و «نهاده است» ماضی نقلی است.
• «به» در «به برّ و بحر» به معنی «در» آمده است.
• «مان» در «نشانمان» مضاف‌الیه است؛ یعنی «نشان ما».
• «دوزیم» و «اندوزیم» هر دو مضارع التزامی‌اند؛ «دوزیم» از «دوختن» و «اندوزیم» از «اندوختن».

• برّ / بحر: تضاد و در منبع جناس ناهمسان نیز دانسته شده است.
• اختران، فرازها و آسمان مراعات‌نظیر دارند.
• «نگاه دوختن» کنایه از خیره شدن است.
• آفرینش ستارگان برای راهنمایی و لذّت بردن انسان، حسن تعلیل دارد.
• «دوزیم / اندوزیم» هماهنگی پایانی دارند.
• در دو مصراع پایانی تکرار آوای «ز» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

خداوند ستارگان را راهنمای انسان در خشکی و دریا قرار داده است تا انسان به بلندی‌ها بنگرد و از زیبایی آسمان لذّت ببرد.