خاموشی دریا

• شعله: زبانۀ آتش؛ چراغدان: جایی یا ظرفی که در آن چراغ بگذارند؛ صبورانه: با صبر و شکیبایی و در منبع «قید» دانسته شده است.
• «از یاد مبر» یعنی «فراموش نکن» و فعل نهی، یعنی امر منفی، است.
• «امّا» پیوند هم‌پایه‌ساز و «که» پیوند وابسته‌ساز است.
• مرجع ضمیر «ش» در «روشنایی‌اش»، شعله است.

• در یک درسنامه، «شعله» نماد بخشندگی و روشنایی و «چراغدان» نماد مبدأ بخشندگی و روشنایی دانسته شده است.
• در درسنامۀ دیگر، شعله استعاره از انسان‌های بخشنده و چراغدان استعاره از بخشندگان و خدمتگزارانی دانسته شده که دیده نمی‌شوند و دور از چشم مردم خدمت می‌کنند.
• «روشنایی» استعاره از خدمت و بخشش است.
• «در سایه ایستادن» کنایه از پنهان و دور از چشم بودن است.
• «سپاسگزاری از شعله» و «صبورانه ایستادن چراغدان» استعاره و تشخیص است.
• شعله، روشنایی و چراغدان مراعات‌نظیر دارند؛ سایه و روشنایی تضاد دارند.
• تکرار واج‌های «ر» و «س» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

باید هم از افراد آشکارا بخشنده و سودرسان تشکّر کرد و هم خدمتگزاران گمنام و بی‌ادّعا را از یاد نبرد.

• شیوۀ قرار گرفتن اجزای جمله در مصراع نخست عادی و در مصراع‌های بعدی بلاغی دانسته شده است.
• «کنی» مضارع التزامی، «ندیده‌ای» ماضی نقلی و «نمی‌بینی» مضارع اخباری است.

• «گریه کنی» کنایه از ناراحت شدن است.
• آفتاب استعاره از نعمت‌ها و فرصت‌های بزرگ از دست‌رفته است.
• ستاره‌ها استعاره از دارایی‌ها و نعمت‌های در دسترس و نیز نعمت‌ها و درخشش‌های کوچک‌تر است.
• آفتاب و ستاره مراعات‌نظیر دارند.
• این قطعۀ کوتاه در درسنامه مَثَل یا ضرب‌المثلی زیبا و حکیمانه قلمداد شده است.

اندوه خوردن برای فرصت‌های ازدست‌رفته نباید سبب شود انسان نعمت‌ها و فرصت‌های موجود را نیز نبیند و از دست بدهد.

• خاموش: ساکت و بی‌صدا؛ چارپا: چاروا و مرکب سواری، هر حیوان چهار دست‌وپا؛ هیاهو: غوغا، جنجال، سروصدا و بانگ‌وفریاد.
• در بخش پایانی، «آدمی» نهاد؛ «خاموشی» مفعول؛ «دریا» مضاف‌الیه؛ «هیاهو» معطوف به مفعول؛ «خاک» مضاف‌الیه؛ «موسیقی» معطوف به مفعول؛ «آسمان» مضاف‌الیه؛ «خود» متمّم و «دارد» فعل است.
• واوهای پایان مصراع‌های نخست و دوم پیوند هم‌پایه‌ساز و واوهای میان «خاموشی دریا»، «هیاهوی خاک» و «موسیقی آسمان» عطف‌اند.

• ماهی و آب و دریا، آب و خاک، پرنده و آسمان، ماهی و چارپا و پرنده، و موسیقی و آواز مراعات‌نظیر دارند.
• خاموشی و هیاهو و نیز خاک و آسمان تضاد دارند.
• آواز خواندن پرنده تشخیص دانسته شده است.
• در یک درسنامه، ماهی نماد سکون و آرامش، چارپا نماد حرکت و زندگی و پرنده نماد آزادی و رهایی است.
• «خاموشی دریا» و «هیاهوی خاک» استعاره و تشخیص‌اند.
• دریا مجاز از ماهی، خاک مجاز از چارپا و آسمان مجاز از پرنده است.

انسان مجموعه‌ای از ویژگی‌های آفریده‌های گوناگون را در خود دارد و از این جهت موجودی برتر و کامل‌تر معرفی شده است.

• فروتنی: تواضع؛ «آن بزرگ» منظور پروردگار بلندمرتبه است.
• «هنگامی که» پیوند وابسته‌ساز؛ «فروتنی» متمّم؛ «بزرگ» در «بزرگ باشیم» مسند؛ «باشیم» فعل اسنادی؛ «بیش» قید؛ «همه» متمّم؛ «آن» صفت؛ «بزرگ» در «آن بزرگ» صفتِ جانشین اسم و در گروه جمله متمّم؛ «نزدیک» مسند و «شده‌ایم» فعل اسنادی است.

• تکرار واژۀ «بزرگ» از آرایه‌های این قطعه است.
• در درسنامۀ دیگر، تکرار واج «گ» واج‌آرایی دانسته شده است.

انسان با فروتنی و تواضع به بزرگی و قرب الهی می‌رسد.

• ممکن: امکان‌پذیر، چیزهای شدنی و میسّر؛ رؤیا: آنچه انسان در خواب می‌بیند؛ ناتوان: ضعیف.
• در پاسخ «در رؤیای یک ناتوان»، «خانۀ من» پیش از عبارت و فعل «است» پس از «ناتوان» حذف شده است؛ «خانه» و «است» به قرینۀ لفظی و «من» به قرینۀ معنایی بازیابی می‌شوند.

• «ممکن» و «ناممکن» تشخیص دارند؛ ممکن می‌پرسد و ناممکن پاسخ می‌دهد.
• ممکن و ناممکن تضاد و مراعات‌نظیر دارند.
• این قطعۀ کوتاه در درسنامه یک مَثَل دانسته شده و مفهوم آن این است که برای افراد مصمّم و بااراده، «غیرممکن» بی‌معناست.
• تکرار واج «ن» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

انسان امیدوار و توانمند نباید هیچ کار و هدفی را از پیش غیرممکن و ناشدنی بداند.