حملهٔ حیدری

• کینه: دشمنی و عداوت؛ نظر: چشم و نگاه.
• در درسنامه، «نظر» مفعول و «کینه» متمّم دانسته شده است.
• «که» نخست حرف پیوند و «که» دوم در معنی «چه کسی» آمده است.

• نظر: مجاز از چشم.
• «نظر گشوده» کنایه از منتظر بودن و «کمر بستن» کنایه از قصد و آمادگی برای انجام کار است.
• تکرار واج‌های «ک» و «ن»: واج‌آرایی.

پهلوانان منتظرند تا نخستین مبارز برای نبرد پیش‌قدم شود.

• عمرو: عمرو بن عبدود عامری، از جنگجویان مشهور قریش؛ سپهر: آسمان؛ برانگیخت: تازاند؛ ابرش: اسب خال‌دار و در اینجا مطلق اسب؛ برافشاندن: پراکنده ساختن.
• در درسنامه، «ابرش» و «گرد» مفعول دانسته شده‌اند.

• «سپهر نبرد» تشبیه و کنایه از مهارت فراوان عمرو در جنگاوری است.
• جنگاوری عمرو در مصراع نخست اغراق‌آمیز است.
• «گرد برافشاندن» کنایه از حرکت با شتاب است.

عمرو با هیبت و شتاب وارد میدان نبرد می‌شود.

• آهنین: از جنس آهن؛ رزمگه: مخفف رزمگاه، میدان جنگ؛ فولاد: فلزی سخت و محکم.
• «آهنین کوه» ترکیب وصفی مقلوب و «کوه فولاد» در درسنامه مسند دانسته شده است.

• «آهنین کوه» استعاره از عمرو است.
• رزمگاه به «کوه فولاد» تشبیه شده است.
• هر دو مصراع اغراق دارند.
• کوه / دشت و آهنین / فولاد: مراعات‌نظیر؛ دشت / گشت: جناس ناهمسان.

عمرو با جثه و هیبتی بسیار بزرگ وارد میدان می‌شود.

• باستاد: ایستاد؛ همرزم: حریف و مبارز.
• در درسنامه «نفس» و «همرزم» مفعول و «راست» مسند دانسته شده‌اند.

• «نفس راست کردن» کنایه از نفس تازه کردن و آماده شدن است.
• راست / خواست: جناس ناهمسان.

عمرو پس از ورود به میدان، هماورد می‌طلبد.

• حبیب: دوستدار و یار؛ «حبیب خدای جهان‌آفرین» در این بیت حضرت محمّد(ص) است.
• در درسنامه «نگه» مفعول دانسته شده است.

• مصراع دوم کنایه از جست‌وجوی داوطلب برای جنگ با عمرو است.
• جهان‌آفرین / دین: تناسب معنایی.

پیامبر در میان یاران به دنبال داوطلبی برای رویارویی با عمرو است.

• گریبان: یقه؛ رزم: جنگ و نبرد.
• در «هیچ کس را هوس»، «را» نشانۀ فکّ اضافه است؛ یعنی «هوس هیچ کس».

• «سر در گریبان فرو بردن» کنایه از خجالت و شرمندگی است.
• سر / در: جناس ناهمسان.

هیچ‌یک از یاران پیامبر جز علی(ع) جرئت رویارویی با عمرو را نداشت.

• طالب: خواستار و جویا.
• در درسنامه «طالب» مسند دانسته شده است.

• «بازوی دین» و «شیر خدا» استعاره از حضرت علی(ع) هستند.
• «اژدها» استعاره از عمرو است.
• شیر / اژدها: مراعات‌نظیر و زمینۀ حماسی.

تنها حضرت علی(ع) برای جنگ با عمرو اعلام آمادگی می‌کند.

• بِرِ مصطفی: نزد مصطفی؛ رخصت و دستوری: اجازه.
• در درسنامه «دستوری» مفعول دانسته شده است.

• «ندیدن دستوری» در درسنامه حس‌آمیزی دانسته شده است.
• دوید / ندید: جناس ناهمسان.

علی(ع) با اشتیاق اجازۀ جنگ می‌خواهد، اما ابتدا اجازه نمی‌یابد.

• هژبر: شیر؛ ژیان: خشمگین و درنده.
• در درسنامه «رو» مفعول دانسته شده است.

• هژبر استعاره از حضرت علی(ع) و «شه جنگ‌جو» اشاره به آن حضرت است.
• «روی کردن» کنایه از رفتن و حرکت کردن است.

دو پهلوان برای آغاز نبرد در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.

• کین: دشمنی؛ صلح: دوستی.
• در درسنامه «در» در «درِ صلح» مفعول دانسته شده است.

• کین / صلح: تضاد.
• «در صلح» اضافۀ استعاری و «در بستن» کنایه از باقی نگذاشتن راه صلح است.
• سوی / روی: جناس ناهمسان؛ دل / روی: مراعات‌نظیر.

نبرد دو پهلوان بدون امکان سازش آغاز می‌شود.

• سهم: ترس و وحشت؛ سهمگین: هراس‌انگیز.
• در درسنامه «سهمگین» مسند دانسته شده است.

• «فلک رنگ باخت» تشخیص و کنایه از ترسیدن است.
• شیر استعاره از حضرت علی(ع) و پلنگ استعاره از عمرو است.
• شیر / پلنگ: مراعات‌نظیر؛ جنگ / رنگ: جناس ناهمسان؛ سهم / سهمگین: اشتقاق.
• مصراع نخست اغراق دارد.

نبرد علی(ع) و عمرو چنان سهمگین است که شاعر آن را هراس‌آور برای آسمان می‌نمایاند.

• سیه‌روز و برگشته‌بخت: بدبخت و تیره‌بخت؛ برافراخت: بلند کرد.
• در درسنامه «بازو» مفعول دانسته شده است.

• سیه‌روز و برگشته‌بخت کنایه از بدبختی است.
• «سیه‌روز» متناقض‌نماست.
• بازو به شاخ درخت تشبیه شده و بازو مجاز از دست است.
• شاخ / درخت: مراعات‌نظیر؛ واج‌آرایی «خ».

عمرو با قدرت و هیبت برای حمله آماده می‌شود.

• عَلَم کرد: بالا برد و برافراشت؛ شیر اِله: حضرت علی(ع).

• «شیر اِله» استعاره از حضرت علی(ع) و «اژدها» استعاره از عمرو است.
• سپر / شمشیر / عَلَم: مراعات‌نظیر.
• بر / سر و سر / اژدها در درسنامه از نمونه‌های هماهنگی آوایی و جناس ناهمسان شمرده شده‌اند.

دو پهلوان با ابزار جنگی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.

• خاییدن: جویدن و به دندان نرم کردن.
• در درسنامه «پا» و «دندان» مفعول دانسته شده‌اند.

• عمرو به کوه تشبیه شده است.
• «دندان خاییدن» کنایه از خشمگین شدن و «پا بر زمین فشردن» کنایه از اصرار و ایستادگی است.
• پا / دندان و کوه / زمین: مراعات‌نظیر.

عمرو با استواری و خشم فراوان به نبرد ادامه می‌دهد.

• شاهد: زیبارو؛ آرزو: خواسته و امید.

• «شاهد آرزو» اضافۀ تشبیهی و «رخ داشتن آرزو» تشخیص است.
• مصراع نخست کنایه از نرسیدن به آرزو و پیروز نشدن است.

هیچ‌یک در حملۀ نخست پیروز نمی‌شود و نبرد از سر گرفته می‌شود.

• آوردگاه: میدان جنگ و نبردگاه.
• در درسنامه «آوردگاهی» مفعول دانسته شده و مفعول مصراع دوم به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• نسبت دادن «دیدن» به زمین و زمان تشخیص است.
• زمین و زمان مجاز از اهل زمین و روزگار دانسته شده‌اند.
• زمین / زمان: جناس ناهمسان.

نبرد علی(ع) و عمرو از نظر شدت و شکوه کم‌نظیر است.

• رزمگه: میدان جنگ؛ بردمید: بالا آمد.
• در درسنامه «ناپدید» مسند دانسته شده است.

• فراوانی گرد و غبار نشان‌دهندۀ شدت مبارزه است.

نبرد آن‌قدر سخت است که گرد و خاک، دو مبارز را از دید پنهان می‌کند.

• لخت‌لخت: پاره‌پاره؛ قبا: جامۀ جلو باز؛ چاک‌چاک: پاره.
• در درسنامه «لخت لخت»، «چاک چاک» و «پر» مسند دانسته شده‌اند و فعل به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• زره / قبا و سر / روی: مراعات‌نظیر.
• سر و روی مجاز از کل وجود است.
• لخت‌لخت و چاک‌چاک بر شدت مبارزه دلالت دارند.

جنگ بسیار سخت و فرساینده شده است.

• ضرب: زدن و کوفتن؛ حرب: ابزار و آلات جنگ مانند شمشیر، نیزه و خنجر.
• در درسنامه «حرب» مفعول دانسته شده است.

• حرب مجاز از وسایل و ضربه‌های جنگی است.
• ضرب / حرب: جناس ناهمسان و مراعات‌نظیر؛ دو / هفتاد: تناسب.
• «هفتاد حرب» اغراق در فراوانی ضربه‌هاست.

هر دو مبارز در فنون جنگی بسیار ماهرند.

• غضنفر: شیر؛ وصی: جانشین؛ نبی: پیامبر؛ یَم: دریا.

• غضنفر و نهنگ استعاره از حضرت علی(ع) هستند.
• «یَم قدرت» اضافۀ تشبیهی است.
• نهنگ / یَم: مراعات‌نظیر.
• در درسنامه این بیت با بیت بعد موقوف‌المعانی دانسته شده است.

شاعر علی(ع) را پهلوانی شجاع و برخوردار از قدرت الهی معرفی می‌کند.

• دید: نگاه کرد.
• در درسنامه «روی دشمن» متمّم دانسته شده است.

• «ساخته شدن کار» کنایه از تمام شدن کار و شکست خوردن است.
• چشم مجاز از نگاه و «زهر چشم» اضافۀ استعاری است.
• دید / چشم و روی / چشم: مراعات‌نظیر؛ خشم / چشم: جناس ناهمسان.

نگاه خشمگین و هیبت علی(ع) عمرو را مرعوب می‌کند.

• برافروخت: برافراشت و بلند کرد؛ خیرگشا در درسنامه با یادآوری «خیبرگشا» توضیح داده شده است.
• در درسنامه «دست» و «پا» مفعول دانسته شده‌اند.

• اشاره به دلاوری حضرت علی(ع) در جنگ خیبر: تلمیح.
• «پا فشردن» کنایه از اصرار و مصمم شدن است.
• سر مجاز از گردن؛ دست / سر / پا: مراعات‌نظیر.

حضرت علی(ع) برای شکست نهایی عمرو آماده می‌شود.

• بینداخت: زد و فرود آورد؛ شاه دین: حضرت علی(ع).
• در درسنامه «شمشیر» مفعول و «شاه» نهاد دانسته شده است.

• شاه دین مجاز از حضرت علی(ع) است.
• جهان‌آفرین / دین: مراعات‌نظیر.

علی(ع) با نام خدا ضربۀ سرنوشت‌ساز خود را وارد می‌کند.

• خصم: دشمن؛ دریغ: افسوس.
• در درسنامه «تیغ» و «دست» مفعول و «خصم» و «سر» متمّم دانسته شده‌اند.

• شیر خدا استعاره از حضرت علی(ع) است.
• «بر خصم تیغ راندن» کنایه از ضربه زدن و کشتن و «دست بر سر کوفتن» کنایه از ناراحتی و افسوس است.
• سر / دست: مراعات‌نظیر.

پیروزی علی(ع) موجب شکست جبهۀ باطل و اندوه شیطان می‌شود.

• تپیدن: بی‌قراری، لرزیدن و از جای رستن؛ بت‌خانه: محل پرستش بت؛ فرنگ: سرزمین‌های اروپایی.
• در درسنامه «رخ» متمّم دانسته شده است.

• «رخ کفر» استعاره و تشخیص و «رنگ پریدن» کنایه از ترسیدن است.
• هند و فرنگ مجاز از سرزمین‌های کفر و نماد کفر و بت‌پرستی‌اند.
• هند / فرنگ: مراعات‌نظیر؛ رنگ / فرنگ: جناس ناهمسان.

پیروزی علی(ع) هراس و ضعف جبهۀ کفر را آشکار می‌کند.

• غضنفر: شیر و در این بیت حضرت علی(ع).
• در درسنامه «تیغ» و «تن» مفعول و «گردن» متمّم دانسته شده‌اند.

• غضنفر استعاره از حضرت علی(ع) است.
• «از پا درآوردن» کنایه از کشتن و نابود کردن است.
• گردن / پا / سر / تن: مراعات‌نظیر.

حضرت علی(ع) عمرو را شکست می‌دهد و نبرد را پایان می‌بخشد.

• تیغ: شمشیر و هر چیز برنده؛ دَم تیغ: لبۀ شمشیر.
• در درسنامه «گردن» متمّم دانسته شده است.

• کل بیت اغراق دارد.
• گردن / سر / تن: مراعات‌نظیر؛ بر / سر: جناس ناهمسان.
• «صد گام» نشانۀ اغراق در شدت ضربه است.

شاعر با اغراق، قدرت ضربۀ حضرت علی(ع) را نشان می‌دهد.

• ژنده: بزرگ و مهیب؛ جبرئیل: فرشتۀ وحی.
• در درسنامه «بوسه» مفعول و «دست» متمّم دانسته شده‌اند.

• «ژنده‌فیل» استعاره از عمرو است.
• «در خاک غلتیدن» کنایه از جان دادن و مردن و «بوسه بر دست زدن» کنایه از تقدیر و تشکر است.
• ژنده‌فیل در بافت حماسی اغراق در قدرت عمرو را نشان می‌دهد.

پیروزی علی(ع) بر عمرو با تأیید و ستایش آسمانی همراه می‌شود.