نیکی

• روبه: مخفف روباه؛ فروماندن: متحیر شدن؛ لطف: مهربانی و عنایت؛ صنع: آفرینش و آفریدن.
• «یکی» در این بیت به معنی «کسی، یک شخص» است.
• در «یکی روبهی دید بی دست و پای»، «یکی» نهاد، «روبهی» مفعول و «بی دست و پای» صفت است.

• قالب شعر مثنوی است و هر بیت قافیه و ردیف جداگانه دارد.
• دست و پای: مراعات‌نظیر.
• تکرار واج «ی» در مصراع نخست: واج‌آرایی.
• بی دست و پای: کنایه از ناتوان و فلج؛ فروماندن: کنایه از تعجب کردن.
• اشاره به آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ»: تلمیح.
• روباه نماد انسان‌های ضعیف و ناتوانی است که بدون تلاش از دسترنج دیگران ارتزاق می‌کنند.

درویش با دیدن روباه ناتوان از چگونگی روزی‌رسانی خداوند شگفت‌زده می‌شود.

• چون: چگونه؛ بدین: به این؛ «به سر می‌برد»: سپری می‌کند و می‌گذراند.
• «که» حرف ربط وابسته‌ساز است و جملهٔ «که چون زندگانی به سر می‌برد؟» را به بیت پیش پیوند می‌دهد.

• دست و پای: مراعات‌نظیر.
• «به سر بردن»: کنایه از گذراندن.
• «سر» در معنی عضوی از بدن با «دست و پای» ایهام تناسب می‌سازد.

درویش از خود می‌پرسد روباه ناتوان چگونه زندگی می‌کند و غذایش از کجا فراهم می‌شود.

• شوریده‌رنگ: آشفته‌حال؛ شغال: جانوری از تیرهٔ سگ‌سانان و گوشت‌خوار.
• «شوریده‌رنگ» یک واژهٔ مستقل نیست و ترکیبی کنایی است.
• مصراع نخست جملهٔ پایه و مصراع دوم با «که» جملهٔ پیرو است؛ «که» پیوند وابسته‌ساز است.

• تکرار صامت «ش»: واج‌آرایی.
• شوریده‌رنگ: حس‌آمیزی و کنایه از آشفته‌حال.
• شیر و شغال: مراعات‌نظیر؛ رنگ و چنگ: جناس ناهمسان.
• شیر نماد انسان‌های تلاشگر، زحمت‌کش، سخاوتمند و سودرسان به دیگران است.

درویش آشفته‌حال در همان اندیشه، صحنهٔ ظاهر شدن شیر و شغال را می‌بیند.

• نگون‌بخت: بدبخت و بیچاره؛ سیر: دارای غذای کافی و در برابر گرسنه.
• در مصراع دوم «آنچه» نهادِ «بماند»، «روباه» نهادِ «خورد» و «سیر» قید است.
• معنی «شیر» از راه تناسب با شغال و روباه و معنی «سیر» از راه معنی کلی جمله فهمیده می‌شود.

• شغال، شیر و روباه: مراعات‌نظیر.
• شیر / سیر: جناس ناهمسان؛ «خورد» تکرار شده است.
• نگون‌بخت: کنایه از بیچارگی و بدبختی؛ نسبت دادن نگون‌بختی به شغال: تشخیص.

شیر شغال را شکار می‌کند و باقی‌ماندهٔ آن، روزی روباه ناتوان می‌شود.

• قوت: رزق روزانه، خوراک و غذا؛ «دگر روز»: روز دیگر.
• مرجع ضمیر «ش» در «روزش» روباه است.
• در «دگر روز باز اتفاق اوفتاد»، «دگر روز» و «باز» قید و «اتفاق» نهاد است.
• در ترکیب «دگر روز»، «روز» هسته و «دگر» صفت پیشین از نوع مبهم است.

• تکرار صامت‌های «ز» و «ر»: واج‌آرایی؛ تکرار «روز».
• روز / روزی: جناس ناهمسان؛ روز، روزی‌رسان و قوت: مراعات‌نظیر.
• اشاره به آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ»: تلمیح.

درویش بار دیگر می‌بیند که روزی روباه بدون تلاش او فراهم می‌شود.

• یقین: ایمان قلبی و باور بدون شک؛ آفریننده: خداوند؛ «شد» در این بیت به معنی «رفت» و فعل غیر اسنادی است.
• «مرد را دیده» نمونهٔ فک اضافه است: دیدهٔ مرد.
• «واو» در مصراع دوم حرف ربط همپایه‌ساز است.

• دیده و بیننده: مراعات‌نظیر و اشتقاق؛ تکرار واج «ن»: واج‌آرایی.
• تکیه کردن: کنایه از توکل کردن؛ بیننده کردن دیده: کنایه از آگاه و بصیر شدن.

باور درویش به روزی‌رسانی خدا موجب آگاهی او شد و بر این اساس به خدا توکل کرد.

• کزین: که از این؛ کنج: گوشه؛ پیل: فیل؛ «چو» به معنی «مانند» است.
• «کزین» از سه جزء «که + از + این» ساخته شده است: «که» حرف ربط وابسته‌ساز، «از» حرف اضافه و «این» صفت اشاره است.

• کنج نشستن: کنایه از تلاش نکردن.
• گویندهٔ بیت به مور تشبیه شده است؛ مصراع دوم تمثیلی برای مصراع نخست است.
• مور / پیل: تضاد؛ مور / زور: جناس ناهمسان؛ تکرار واج «ر»: واج‌آرایی.
• مور نماد ناتوانی و پیل نماد قدرت و زورمندی است.

درویش تصمیم می‌گیرد به جای تلاش، گوشه‌نشین شود و منتظر روزی بماند.

• زنخدان: چانه؛ جیب: گریبان و یقه؛ بخشنده: روزی‌دهنده، خداوند؛ غیب: پنهان و نهان از چشم.
• در مصراع نخست «فروبرد» فعل، «چندی» قید و «جیب» متمم است؛ در مصراع دوم «بخشنده» نهاد، «روزی» مفعول، «فرستد» فعل و «غیب» متمم است.

• زنخدان به جیب فروبردن: کنایه از گوشه‌نشینی، انتظار و تفکر.
• جیب / غیب: جناس ناهمسان؛ تکرار واج «ب»: واج‌آرایی.

درویش بی‌آنکه کاری کند، منتظر می‌ماند خداوند روزی او را از غیب بفرستد.

• بیگانه: غریبه و ناآشنا؛ تیمار: اندوه و غم؛ تیمار خوردن: دلسوزی و غمخواری؛ چنگ: نوعی ساز خمیده و زهی.
• پس از «دوست»، عبارت «تیمار خوردش» و پس از «پوست»، فعل «ماند» به قرینهٔ لفظی حذف شده است.
• «ش» در «خوردش» در معنی «تیمار او» مضاف‌الیه است؛ «ش» در «چنگش» در معنی «برای او» متمم است.

• بیگانه / دوست: تضاد؛ رگ، استخوان و پوست: مراعات‌نظیر؛ پوست / دوست: جناس ناهمسان.
• چنگ ایهام تناسب دارد؛ یک معنی آن ساز و معنی دیگر آن دست است که با رگ تناسب دارد.
• درویش به ساز چنگ تشبیه شده است.
• مصراع نخست کنایه از تنهایی و مصراع دوم کنایه از ضعف و لاغری شدید است؛ تکرار واج «ن»: واج‌آرایی.

نه کسی از او غمخواری کرد و نه روزی‌ای رسید؛ درویش در اثر گرسنگی بسیار لاغر و ناتوان شد.

• چو: وقتی که، پیوند وابسته‌ساز؛ هوش: آگاهی؛ محراب: جای ایستادن پیش‌نماز در مسجد.
• در مصراع نخست «صبر» نهاد، «ش» متمم، «نماند» فعل، «ضعیفی» متمم و «هوش» معطوف به «صبر» و در نقش نهاد است.
• «ش» در «محرابش» با جهش ضمیر، در معنی «به گوشش = گوش او» و در نقش مضاف‌الیه است.

• هوش / گوش: جناس ناهمسان؛ تکرار صامت «ش»: واج‌آرایی.
• به گوش آمدن: کنایه از شنیدن؛ هوش: مجاز از هوشیاری.

در آستانهٔ از دست رفتن توان و هوشیاری، ندایی از محراب به درویش می‌رسد.

• دغل: ناراست، حیله‌گر و مکار؛ در اینجا خطاب به درویش است؛ شل: دست و پای از کار افتاده.
• «برو» فعل امر، «شیر» مسند، «درنده» صفت، «باش» فعل اسنادی، «دغل» منادا، «مینداز» فعل نهی، «خود» مفعول و «روباه» متممِ «چو» است؛ «شل» صفت روباه است.
• پس از منادا، عبارت‌هایی مانند «ای دغل، با تو هستم / گوش کن» به قرینهٔ معنوی حذف شده است.

• تکرار واج «ر»: واج‌آرایی؛ شیر، درنده و روباه: مراعات‌نظیر.
• درویش به شیر و روباه تشبیه شده است.
• شیر نماد انسان‌های تلاشگر و متکی به خود و روباه نماد انسان‌های تنبل، وابسته و محتاج است.
• شیر و روباه تضاد مفهومی دارند؛ «خود را انداختن» کنایه از ناتوان جلوه دادن است.

ندای غیبی از درویش می‌خواهد مانند شیر اهل کار و تلاش باشد و مانند روباه ناتوان و وابسته رفتار نکند.

• ماند: باقی بماند؛ روبه: مخفف روباه؛ وامانده: پس‌مانده و باقی‌ماندهٔ غذا.
• «چه باشی؟» استفهام انکاری و در معنی «نباید باشی» است.
• در مصراع نخست «چنان» قید، «سعی کن» فعل، «تو» متمم، «ماند» فعل و «شیر» متمم است؛ در مصراع دوم «چه» قید، «باشی» فعل اسنادی، «روبه» و «وامانده» متمم و «سیر» مسند است.

• شیر / سیر: جناس ناهمسان؛ تکرار واج «چ»: واج‌آرایی.
• گوینده به شیر و روباه تشبیه شده است؛ شیر و روباه تضاد مفهومی دارند.
• شیر نماد انسانِ اهل تلاش و بخشندگی و روباه نماد انسان وابسته و سربار است.

انسان باید چنان تلاش کند که حاصل کارش به دیگران برسد، نه اینکه خود از باقی‌ماندهٔ تلاش دیگران زندگی کند.

• بخور: بهره ببر و استفاده کن؛ «خویش»، «ت» در «سعیت» و «خویش» هر سه ضمیر در نقش مضاف‌الیه‌اند.
• «تا» و «که» حرف ربط وابسته‌ساز هستند.

• «خویش» ردیف و تکرار است.
• «بخور»: کنایه از بهره‌برداری و استفاده کردن؛ «در ترازوی خویش بود»: کنایه از اینکه نتیجهٔ تلاش نصیب خود انسان می‌شود.
• بازو: مجاز از قدرت و توانایی؛ سعی: مجاز از نتیجهٔ سعی و تلاش.
• بیت به مفهوم آیهٔ «لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» اشاره دارد: تلمیح و مَثَل.

انسان باید با نیروی خود تلاش کند؛ زیرا حاصل کوشش خودش به او می‌رسد.

• درویش: در اینجا نیازمند و فقیر؛ «بگیر» فعل امر، «جوان» منادا، «دست» مفعول، «درویش» مضاف‌الیه و «پیر» صفت است.
• در مصراع دوم «خود» مفعول، «بیفکن» فعل، «دستم» مفعول و «م» مضاف‌الیه و «بگیر» فعل است.
• «ای» حرف ندا و «تو» نهادِ فعل «بگیر» است که حذف شده است.

• پیر / جوان: تضاد؛ «دست» تکرار شده است.
• دست کسی را گرفتن: کنایه از کمک و یاری رساندن؛ خود را افکندن: کنایه از اظهار ضعف و ناتوانی.
• درویش پیر: مجاز از انسان ضعیف و ناتوان.

جوان باید دست نیازمند را بگیرد و خود را محتاج کمک دیگران نکند.

• بخشایش: آمرزش، عفو و گذشتن از گناه؛ خلق: مردم و مخلوقات.
• «را» در مصراع نخست نشانهٔ فک اضافه است: «خدا را ... بخشایش» یعنی «بخشایش خدا».
• مصراع نخست جملهٔ پایه و مصراع دوم جملهٔ وابسته است.
• در «خلق از وجودش در آسایش است»، «خلق» نهاد و «در آسایش» مسند است و «است» فعل اسنادی.

• تکرار صامت «ش»: واج‌آرایی؛ خدا، بنده و خلق: مراعات‌نظیر.
• قافیه: بخشایش / آسایش؛ بیت حالت مَثَل دارد.

بخشایش خدا شامل کسی می‌شود که مردم از وجود او در آسایش باشند؛ نیکی به مردم شرط رستگاری است.

• کرم: بخشندگی؛ دون‌همت: کوتاه‌همت، دارای طبع پست و کوتاه‌اندیشه.
• در مصراع نخست «کرم» مفعول و «سر» نهاد است.

• سر: مجاز از انسان؛ مغز: کنایه از عقل، اندیشه و خردمندی؛ بی‌مغز و پوست: کنایه از بی‌خردی.
• مغز / پوست: تضاد؛ اوست / پوست: جناس ناهمسان؛ سر، مغز و پوست: مراعات‌نظیر.
• تکرار واج «ر» در مصراع نخست: واج‌آرایی.

انسان عاقل بخشنده است و افراد خسیس و فرومایه، بی‌خرد و کوتاه‌اندیش‌اند.

• سرا: خانه و منزل؛ «هر دو سرای» گروه اسمی به معنی دنیا و آخرت است.
• مصراع نخست جملهٔ پایه و مصراع دوم جملهٔ پیرو و وابسته است؛ «که» حرف ربط وابسته‌ساز است.

• نیک / نیکی: جناس افزایشی؛ تکرار واج‌های «ک» و «ن»: واج‌آرایی.
• دو سرای: استعاره از دنیا و آخرت.
• اشاره به آیهٔ «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ»: تلمیح.

کسی در دنیا و آخرت نیکی می‌بیند که به بندگان خدا نیکی کند.