نی‌نامه

• جدایی: دوری از عالم معنا.
• «بشنو» فعل امر، «این نی» ترکیب وصفی و «چون» پیوند وابسته‌ساز است.
• مصراع نخست جملۀ مرکب است؛ «بشنو» پایۀ جمله و «این نی چون شکایت می‌کند» جملۀ پیرو است.

• نی: نماد و استعاره از مولانا یا هر انسان آگاه از اسرار عالم معنا.
• نی تشخیص دارد؛ شکایت و حکایت می‌کند.
• حکایت / شکایت: جناس ناهمسان.

مولانا از نی می‌خواهد از درد جدایی خود از عالم معنا سخن بگوید.

• نیستان: نماد عالم معنا.
• نفیر: فریاد و زاری با صدای بلند.
• بیت یک جملۀ مرکب است و «تا» پیوند وابسته‌ساز با معنی زمانی دارد.
• «مرا» مفعول، «نیستان» متمم و «مرد و زن» گروه نهادی است.

• نیستان: نماد و استعاره از عالم معنا.
• مرد و زن: تضاد و مجاز از همۀ انسان‌ها.

از زمان جدایی انسان از اصل خویش، همۀ انسان‌ها همراه نالۀ او نالیده‌اند.

• شرحه‌شرحه: پاره‌پاره؛ پارهٔ گوشتی که از درازا بریده باشد.
• فراق: دوری و جدایی.
• اشتیاق: میل قلب به دیدار محبوب و کشش روح برای شناخت پروردگار.
• «تا» پیوند وابسته‌ساز، «سینه» مفعول و «شرحه شرحه» وابستۀ آن است.
• «شرح درد اشتیاق» دو ترکیب اضافی دارد.

• سینه: مجاز از انسان رنج‌کشیده یا دل عاشق.
• شرحه‌شرحه‌شدن سینه: کنایه از درد و رنج بسیار.
• شرحه / شرح: جناس ناهمسان.

برای بیان درد اشتیاق، شنونده‌ای لازم است که خود درد فراق را چشیده باشد.

• کاو: که او.
• اصل در اینجا به معنی بازگشت به سوی خداست.
• «هر کسی» نهاد، «اصل خویش» گروه متممی و «روزگار وصل خویش» گروه مفعولی است.
• «ماند» در معنی «شد» فعل اسنادی و «دور» مسند است.

• اصل / وصل: جناس ناهمسان.
• دور / وصل: تضاد.
• بیت به آیۀ «إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» و سخن «کُلُّ شَیءٍ یَرجِعُ إلی أصلِه» تلمیح دارد.

انسانِ دورمانده از اصل خود، در پی بازگشت به آن است.

• جفت‌شدن: همراه و هم‌نشین‌شدن.
• بدحالان: کسانی که سیر و سلوک آنان به سوی حق کند است.
• خوش‌حالان: رهروان راه حق که سیرشان به سوی حق شادمانه است.
• «من» نهاد، «نالان» مسند، «جفت بدحالان» گروه مسندی و «خوش‌حالان» معطوف به مضاف‌الیه است.

• بدحالان / خوش‌حالان: تضاد و مجاز از همۀ انسان‌ها.
• جفت‌شدن: کنایه از همراه و هم‌نشین‌شدن.

مولانا نالۀ عشق را برای همه سر می‌دهد و با همۀ گروه‌ها همراه می‌شود.

• ظن: پندار و گمان.
• اسرار: رازها؛ جمع «سر».
• «هر کسی» گروه نهادی، «ظن خود» و «درون من» گروه متممی، «یار من» گروه مسندی و «اسرار من» گروه مفعولی‌اند.

• ظن / من: جناس ناهمسان.
• تکرار «من»: واژه‌آرایی.

هر کس در حد فهم و گمان خود با مولانا همراه شد، اما حقیقت حال او را درنیافت.

• «سر من» گروه نهادی، «نالۀ من» گروه متممی و «دور» مسند است.
• «لیک» حرف ربط هم‌پایه‌ساز، «نیست» در مصراع اول فعل اسنادی و در مصراع دوم فعل غیراسنادی به معنی «وجود ندارد» است.
• «را» به معنی «برای» حرف اضافه و «آن نور» نهاد است.

• چشم و گوش: مجاز از همۀ حواس و فهم انسان.
• دور / نور: جناس ناهمسان.
• نور: مجاز از بینش و آگاهی.

راز در ناله‌های مولانا نهفته است، اما حواس ظاهری آن را درنمی‌یابند.

• مستور: پنهان و پوشیده؛ دستور: اجازه و اذن.
• در مصراع نخست «تن» و سپس «جان» نهاد و «جان» و سپس «تن» متمم‌اند؛ «مستور» مسند است.
• «لیک» حرف ربط، «کس» نهاد، «را» حرف اضافه به معنی «برای»، «دید جان» ترکیب اضافی و «دستور» مسند است.
• بیت سه جمله دارد و بخشی از جملۀ دوم مصراع نخست به قرینۀ لفظی حذف شده است.

• تن و جان: واژه‌آرایی.
• مستور / دستور: جناس ناهمسان.
• مصراع دوم تمثیل برای بیت پیشین است.

جسم از روح آگاه است، اما اجازۀ دیدن روح به هیچ چشمی داده نشده است.

• باد در مصراع نخست به معنی «هوا» و در مصراع دوم فعل دعایی به معنی «نابود» است.
• «این بانگ نای» گروه نهادی و «آتش» مسند است.
• «هر که» نهاد، «این آتش» مفعول و «نیست» در مصراع دوم مسند است.

• آتش در مصراع دوم استعاره از سوز عشق است.
• این بانگ نای به آتش تشبیه شده است.
• باد / باد: جناس همسان.
• آتش / باد و است / نیست: تضاد.

بانگ و نالۀ نی مانند آتش عشق سوزان است و زندگیِ بی‌عشق ارزشی ندارد.

• می: شراب.
• کاندر: که اندر.
• «آتش عشق» و «جوشش عشق» گروه مسندی و ترکیب اضافی‌اند.

• آتش عشق: اضافۀ تشبیهی.
• جوشش عشق: اضافۀ استعاری.
• علت نالۀ نی و جوشش شراب، عشق دانسته شده است: حسن تعلیل.
• نی / می: جناس ناهمسان.

عشق در همۀ پدیده‌های جهان جریان و اثر دارد.

• حریف: دوست و همدم.
• پردۀ نخست: نغمه؛ پردۀ دوم: حجاب.
• «نی» نهاد، «حریف» مسند و «هر که» مضاف‌الیه است؛ «است» حذف شده است.
• «پرده‌هایش» نهاد و «پرده‌های ما» مفعول است؛ مرجع «ش» نی است.

• پرده / پرده: جناس همسان.
• پرده‌دریدن: کنایه از آشکارکردن راز.

نی همدم عاشقان جداافتاده است و رازها را آشکار می‌کند.

• تریاق: پادزهر.
• دمساز: مونس و همراز.
• «همچو» حرف اضافه، «نی» متمم و «که» ضمیر پرسشی و نهاد است.
• «زهری» و «دمساز» مفعول و «تریاقی» و «مشتاقی» معطوف به مفعول‌اند.

• نی به زهر و تریاق و نیز به دمساز و مشتاق تشبیه شده است.
• زهر / تریاق: تضاد.
• هر دو مصراع استفهام انکاری دارند.

نی هم دردآفرین و درمان‌بخش و هم مونس و مشتاق است.

• راه پرخون: راه سخت عشق.
• «نی» نهاد و «حدیث راه پرخون» و «قصه‌های عشق مجنون» گروه مفعولی‌اند.

• راه پرخون: کنایه از سختی راه عشق.
• داستان لیلی و مجنون: تلمیح.
• مجنون: نماد عاشقان واقعی ناکام.

نی از دشواری‌های راه عشق و رنج مجنون سخن می‌گوید.

• هوش در این بیت به معنی عشق است.
• «مر» نشانۀ تأکید بوده است.
• «محرم این هوش» نهاد، «جز» حرف اضافه و «بی‌هوش» متمم در جایگاه مسند است.
• «را» نشانۀ فک اضافه است؛ یعنی «مشتری زبان».

• بیت اسلوب معادله دارد.
• هوش: استعاره از عشق.
• محرم هوش / بی‌هوش: تناقض.
• زبان: مجاز از سخن؛ گوش: مجاز از شنونده و دارای تشخیص.

حقیقت عشق را فقط عاشقِ مجرّد از عقل ظاهری درک می‌کند.

• بی‌گاه‌شدن: سپری‌شدن و به پایان رسیدن.
• «روزها» در هر دو مصراع نهاد، «غم ما» گروه متممی، «بی‌گاه» و «همراه» مسند و «سوزها» متمم است.

• روزها بی‌گاه شد: کنایه از سپری‌شدن زندگی.
• روزها: مجاز از عمر.
• روز / سوز: جناس ناهمسان.
• تکرار «روزها»: واژه‌آرایی.

روزگار عاشقان با غم، سوز و گداز سپری شد.

• باک: ترس و بیم.
• منظور از «تو» عشق است.
• بیت هفت جمله دارد؛ «نیست» در هر دو مصراع فعل غیراسنادی است.

• باک / پاک: جناس ناهمسان.
• رو / بمان: تضاد.
• روزها: تشخیص و مجاز از عمر.
• تکرار «تو»: واژه‌آرایی.

اگر عمر گذشت، مهم نیست؛ عشق پاک و ماندگار باید باقی بماند.

• بی‌روزی: بی‌نوا و درویش.
• «جز» حرف اضافه است.
• «هر که» در هر دو مصراع نهاد و «سیر» و «دیر» مسندند.
• «ش» در «آبش» و «روزش» مضاف‌الیه است.

• ماهی: نماد عاشق و عارف حقیقی.
• آب: نماد عشق و معرفت الهی.
• سیرشدن: کنایه از دل‌زده‌شدن.
• دیرشدن روز: کنایه از تباه‌شدن عمر.
• سیر / دیر: جناس ناهمسان.

عاشق حقیقی از عشق سیر نمی‌شود و زندگی بی‌عشق تباه است.

• پخته: عارف واصل.
• خام: انسان بی‌خبر از عشق.
• کوتاه‌کردن سخن: پایان‌دادن سخن و سکوت‌کردن.
• «حال پخته» گروه مفعولی، «هیچ خام» گروه نهادی و «سخن» مفعول است.
• فعل «کرد» پس از «کوتاه» به قرینۀ معنوی حذف شده و بیت سه جمله دارد.

• پخته: کنایه از عارفان واصل.
• خام: کنایه از انسان‌های بی‌تجربه و بی‌بهره از عشق.
• پخته / خام: تضاد.
• کوتاه‌کردن سخن: کنایه از پایان‌دادن سخن.

تنها عاشق حقیقی سخن عشق را می‌فهمد؛ پس سخن باید پایان یابد.