دماوندیه

• دیو: موجودی شبیه انسان اما بسیار تنومند.
• گیتی: جهان.
• «ای» نشانۀ ندا و «دیو سپید پای در بند»، «گنبد گیتی» و «دماوند» منادا هستند.
• «سپید» صفت، «پای در بند» صفت پسین و «گیتی» مضاف‌الیه است.
• بیت سه جمله دارد و فعل هر سه شبه‌جمله به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• دیو سپید: استعاره از دماوند.
• گنبد گیتی: استعاره از دماوند و اضافۀ استعاری.
• دماوند: تشخیص و نماد شاعر یا روشنفکران خاموش جامعه.
• پای در بند بودن: کنایه از اسیر و زندانی بودن.
• دیو سپید: تلمیح به نبرد رستم و دیو سپید.
• تکرار صامت «د»: واج‌آرایی.

شاعر، دماوند بلند و برف‌پوش را همچون دیو سپیدی اسیر خطاب می‌کند.

• سیم: نقره.
• کله‌خود: کلاه فلزی جنگی.
• «سیم»، «سر»، «آهن» و «میان» متمم‌اند.
• «یکی کله‌خود» نهاد و «یکی کمربند» مسند است.
• فعل هر دو مصراع به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• کله‌خود از سیم: استعاره از برف.
• کمربند آهنین: استعاره از صخره‌های میان دماوند.
• میان: ایهام؛ کمر و وسط.
• کله‌خود، کمربند، سر و میان تناسب دارند.

برف قله مانند کلاه‌خودی نقره‌ای و صخره‌های میان دماوند مانند کمربندی آهنین‌اند.

• چهر: چهره؛ چهر دلبند: چهرۀ جذاب و زیبا.
• «چشم بشر» نهاد و ترکیب اضافی و «روی» مفعول است.
• «ت» در «نبیندت» مضاف‌الیه برای «روی» و مرجع آن دماوند است.
• «تا» پیوند وابسته‌ساز، «ابر» متمم و «چهر دلبند» گروه مفعولی است.
• پس از «بنهفته‌ای» فعل کمکی «ای» به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• حسن تعلیل: پنهان‌شدن دماوند پشت ابرها به بیزاری از مردم نسبت داده شده است.
• دماوند و چهر: تشخیص.
• دلبند: کنایه از عزیز و گرامی.

دماوند چهرۀ زیبای خود را از مردم پنهان کرده است.

• وارهیدن: نجات پیداکردن.
• ستوران: جمع ستور؛ حیوانات، به‌ویژه اسب و استر و خر.
• نحس: بداختر و شوم.
• «دم ستوران» گروه متممی و ترکیب اضافی است.
• «وین مردم نحس دیومانند» معطوف به گروه متممی و سه ترکیب وصفی است.

• دم: مجاز از سخن.
• ستوران: استعاره از انسان‌های بی‌تفاوت به مسائل کشور.
• مردم دیومانند: تشبیه.

دماوند از هم‌نشینی با مردم پست و دیوصفت دوری می‌کند.

• سپهر: آسمان، فلک.
• شیر سپهر: خورشید.
• اختر: ستاره؛ اختر سعد: ستارۀ مشتری.
• «شیر سپهر» و «اختر سعد» گروه متممی و ترکیب اضافی‌اند.
• پس از «بسته» و «کرده»، فعل کمکی «ای» حذف شده است.

• شیر سپهر: استعاره از خورشید.
• بستن پیمان و پیوندکردن: کنایه از دوستی و ارتباط.
• اختر سعد: کنایه از مشتری.
• حسن تعلیل: بلندی دماوند سبب پیوند او با خورشید و مشتری دانسته شده است.

دماوند آن‌قدر بلند است که با خورشید و مشتری پیوند دارد.

• جور: ستم.
• گردون: آسمان و روزگار.
• آوند: آویزان و آویخته.
• «زمین» نهاد، «جور گردون» گروه متممی و «سرد، سیه، خموش، آوند» مسندهای معطوف‌اند.
• «گشت» فعل اسنادی و «چون» پیوند وابسته‌ساز است.

• زمین: تشخیص.
• گردون: تشخیص و مجاز از روزگار.
• جور گردون: اضافۀ استعاری.

زمین از ستم روزگار، سرد و سیاه و خاموش شد.

• بنواخت: کوبید، زد.
• «فلک» متمم و «مشت» مفعول است.
• «آن مشت» مسند و ترکیب وصفی و «تویی» فعل اسنادی است.
• «تو» نقش تبعیِ تکرار و «ای» نشانۀ ندا و «دماوند» منادا است.
• بیت سه جمله دارد.

• دماوند: تشخیص و نماد اعتراض.
• زمین: تشخیص.
• دماوند به مشت تشبیه شده است.
• فلک: نماد انسان زورگو و ظالم.
• حسن تعلیل: دماوند مشتِ پرتاب‌شدۀ زمین به آسمان دانسته شده است.

دماوند مانند مشت خشمگین زمین بر آسمان است.

• پس‌افکند: پس‌افکنده، میراث.
• «ی» در «روزگاری» فعل اسنادی است.
• «تو» نهاد، «مشت درشت روزگار» گروه مسندی و «گردش قرن‌ها» گروه متممی است.
• «پس‌افکند» صفت مفعولی است و مرجع ضمیر «تو» دماوند است.

• تو به مشت تشبیه شده است.
• روزگار: تشخیص.
• مشت روزگار: اضافۀ استعاری و نماد قدرت.

دماوند مشت استوار روزگار و میراث قرن‌هاست.

• بیت سه جمله دارد.
• «شو» فعل غیراسنادی و «برو» فعل امرِ حذف‌شده است.
• «مشت زمین» منادا و ترکیب اضافی است.
• مرجع «وی» آسمان و «ضربتی چند» ترکیب وصفی مقلوب است.

• زمین: تشخیص.
• مشت زمین: اضافۀ استعاری.
• زمین / آسمان: تضاد.
• مشت و ضربت تناسب دارند.
• زدن زمین به آسمان: کنایه از انتقام و فعال‌شدن آتشفشان دماوند.

شاعر از دماوند می‌خواهد به آسمان برود و ضربه‌هایی بر آن بزند.

• نی: نه؛ خرسند: راضی و خشنود.
• «نه» در «نه مشت روزگاری» نشانۀ نفیِ جداشده از فعل است.
• «تو» نهاد، «مشت روزگار» گروه مسندی و «خرسند» مسند است.
• «ای» نشانۀ ندا، «کوه» منادا و «روزگار» دو تلفظی است.

• روزگار: تشخیص.
• مشت روزگار: اضافۀ استعاری.
• کوه: تشخیص.

شاعر از اینکه دماوند را مشت روزگار نامیده، ناخشنود است.

• فسرده: یخ‌زده، منجمد.
• «تو» نهاد، «قلب فسردۀ زمین» گروه مسندی و «زمین» مضاف‌الیه است.
• «ی» در «زمینی» فعل اسنادی و «درد» متمم است.
• در «نموده‌ای»، فعل کمکی «ای» حذف شده و «یک چند» قید است.

• دماوند به قلب تشبیه شده است.
• زمین: تشخیص.
• قلب زمین: اضافۀ استعاری.
• فسرده: ایهام؛ یخ‌زده و غمگین.
• حسن تعلیل: برآمدگی دماوند به ورم قلب زمین از درد نسبت داده شده است.

دماوند مانند قلب منجمد و ورم‌کردۀ زمین است.

• فرو نشستن: تسکین پیداکردن.
• کافور: مادۀ معطر جامد و دارویی برای زخم.
• ضماد: مرهم؛ ضمادکردن: چیزی بر زخم بستن.
• «درد» نهاد، «ورم» معطوف به نهاد و «کافور» مفعول است.

• حسن تعلیل: برف قلۀ دماوند برای آرام‌کردن درد و ورم آن، کافور دانسته شده است.
• کافور: استعاره از برف.
• ورم: استعاره از برآمدگی دماوند.

برف سفید قله مانند مرهمی بر درد و ورم دماوند نشسته است.

• «شو» فعل امر و «منفجر» مسند است.
• «ای» نشانۀ ندا و «دل زمانه» منادا و ترکیب اضافی است.
• «آتش خود» ترکیب وصفی و مفعول و «نهفته» صفت مفعولی است.
• «مپسند» فعل نهی و نهاد آن «تو»ی محذوف است.

• دل زمانه: اضافۀ استعاری و استعاره از دماوند.
• زمانه: تشخیص.
• آتش: استعاره از خشم و نفرت.
• منظور از انفجار، شورش علیه ستم و استبداد است.

دماوند باید آتش خشم خود را آشکار و علیه ستم قیام کند.

• افسرده: غمگین و ناراحت.
• «منشین» و «مباش» فعل نهی و «همی گوی» و «همی خند» فعل امرند.
• «سخن» مفعول و «خامش»، «افسرده» و «خوش» قید هستند.
• بیت چهار جمله دارد.

• خامش‌نشستن / سخن‌گفتن: تضاد.
• افسرده‌بودن / خوش‌خندیدن: تضاد.
• کل بیت تشخیص است؛ شاعر با دماوند سخن می‌گوید.

شاعر دماوند را به سخن‌گفتن، اعتراض و امیدواری دعوت می‌کند.

• «آتش درون» گروه مفعولی و ترکیب اضافی است.
• «مکن» فعل نهی، «شنو» فعل امر و «یکی پند» مفعول و ترکیب وصفی است.

• آتش: استعاره از خشم، بیزاری و اعتراض.
• سوخته‌جان: کنایه از رنج‌کشیده و دردمند؛ منظور شاعر است.
• دماوند: تشخیص.

شاعر از دماوند می‌خواهد خشم خود را پنهان نکند و پند او را بشنود.

• «گر» حرف ربط وابسته‌ساز است.
• «نهفته» مسند و «جان» در مصراع دوم نهاد است.
• «ت» در هر دو «جانت» مضاف‌الیه و مرجع آن دماوند یا آزادی‌خواهان است.
• بیت سه جمله دارد و یک فعل به قرینۀ معنوی حذف شده است.

• آتش: استعاره از خشم و اعتراض.
• سوختن جان: کنایه از نابودی و هلاکت.
• آتش، سوزد، دل و جان تناسب دارند.

پنهان‌کردن خشم و سکوت، سرانجام انسان را نابود می‌کند.

• «ای» نشانۀ ندا و «مادر سرسپید» منادا و ترکیب وصفی است.
• «بشنو» فعل امر است.
• «این پند سیاه‌بخت فرزند» گروه مفعولی و ترکیب وصفی مقلوب است.
• «این» صفت اشاره، «پند» هسته، «فرزند» وابستۀ مضاف‌الیه و «سیاه‌بخت» وابستۀ پیشین آن است.

• مادر: استعاره از دماوند و همۀ آزادی‌خواهان.
• مادر سرسپید: تشخیص.
• سر: مجاز از مو.
• سرسپید: استعاره از برف و کنایه از کهن‌سالی.
• فرزند: کنایه از شاعر.
• سپید / سیاه: تضاد.

شاعر از دماوند پیر و سپیدموی می‌خواهد پند او را بشنود.

• معجر: روسری و سرپوش.
• کبود: تیرۀ مایل به سیاه و لاجوردی.
• اورند: تخت و مجاز از فرّ و شکوه.
• «برکش» و «بنشین» فعل امرند.
• «سر» و «یکی کبوداورند» متمم و «این سپیدمعجر» گروه مفعولی و ترکیب وصفی مقلوب است.

• سپیدمعجر: استعاره از برف.
• اورند: مجاز از فرّ و شکوه.
• سپید / کبود: تضاد.
• معجر از سر کشیدن: کنایه از کنارگذاشتن ضعف و ناتوانی.
• بر اورند نشستن: کنایه از به قدرت و حکومت رسیدن.

دماوند باید نشان ناتوانی را کنار بگذارد و قدرت خود را آشکار کند.

• بگرای: حمله کن.
• گرزه: ویژگی نوعی مار سمی و خطرناک.
• شرزه: خشمگین و غضبناک.
• ارغند: خشمگین و قهرآلود.
• «بگرای» و «بخروش» فعل امر، «چو» حرف اضافه و «اژدهای گرزه» و «شرزه شیر ارغند» متمم‌اند.

• توِ محذوف به اژدها و شیر تشبیه شده است.
• گرزه / شرزه: جناس ناهمسان.
• اژدها و شیر تناسب دارند.

دماوند باید همچون اژدها و شیر خشمگین قیام کند.

• پی: پایه و اساس.
• تزویر: ریاکاری، دورویی و دروغ‌گویی.
• «بفکن» و «بگسل» فعل امرند.
• «این اساس تزویر» و «این نژاد» گروه مفعولی‌اند و «پیوند» معطوف به مفعول است.

• از پی افکندن و از هم گسستن: کنایه از نابودی.
• اساس تزویر: اضافۀ استعاری؛ تزویر به چیزی دارای پایه تشبیه شده است.
• نژاد و پیوند تناسب دارند.

ریشهٔ ریاکاری و دودمان ستمکاران را نابود کن.

• بن: ریشه و بنیاد.
• «برکن» فعل امر، «بن» متمم و «این بنا» مفعول و ترکیب وصفی است.
• «ریشه» متمم و «بنای ظلم» گروه مفعولی و ترکیب اضافی است.

• بنا در مصراع نخست استعاره از حکومت استبدادی و ظلم است.
• از بن برکندن و از ریشه برکندن: کنایه از نابودی.
• بنای ظلم: اضافۀ تشبیهی.

بنای ظلم را از پایه و ریشه نابود کن.

• سفله: فرومایه و بدسرشت.
• «زین بی‌خردان سفله» گروه متممی و «این» صفت اشاره است.
• «بستان» فعل امر از مصدر «ستدن» است.
• «داد دل مردم خردمند» گروه مفعولی است؛ «دل» وابسته، «مردم» مضاف‌الیه و «خردمند» وابستۀ آن است.

• بی‌خردان / خردمند: تضاد.
• داد دل گرفتن: کنایه از انتقام‌گرفتن یا رساندن کسی به حقش.
• تکرار صامت «د»: واج‌آرایی.

حق مردم عاقل را از حاکمان نادان و فرومایه بگیر.