آزادی و دفتر زمانه

• این همه: همگی، تمامی.
• بهر: به خاطر.
• مسلک: روش، طریق.
• «نالۀ مرغ اسیر» گروه نهادی است.
• «بهر» حرف اضافه و «وطن» متمم در جایگاه مسند است.
• «همچو» حرف اضافه و «من» متمم در جایگاه مسند است.
• «مرغ گرفتار» ترکیب وصفی و «مسلک مرغ»، «نالۀ مرغ» و «مرغ قفس» ترکیب اضافی‌اند.
• بیت دو جمله دارد.

• مرغ اسیر: استعاره از شاعر.
• ناله: استعاره از شعرهای شاعر.
• مصراع دوم: تشبیه مسلک مرغ گرفتار قفس به مسلک شاعر.
• تکرار «مرغ»: واژه‌آرایی.
• تکرار مصوت کوتاه کسره: واج‌آرایی.

شاعر برای وطن می‌نالد و خود را مانند پرنده‌ای اسیر در قفس می‌داند.

• همت: ارادۀ قوی، کوشش؛ در اینجا به معنی یاری و کمک است.
• طرف: کناره، کنار.
• «باد سحر» ترکیب اضافی و متمم است.
• کل بیت یک جملۀ مرکب با دو جملۀ پیرو است.
• نهادهای «من»، «او» و «او» در سه جمله حذف شده‌اند.

• باد سحر: نماد خبررسانی و پیک.
• باد سحر: تشخیص؛ زیرا خبر می‌برد.
• طرف چمن بودن: کنایه از آزاد و رها بودن.
• چمن: استعاره از کشور و مجاز از باغ.
• من / چمن: جناس ناهمسان.

شاعر از باد سحر می‌خواهد خبر او را به دوستان آزادش در گوشه و کنار کشور برساند.

• بیت چهار جمله دارد.
• «هموطنان» منادا و «ای» حرف نداست.
• در «ره آزادی خویش»، «ره» هسته، «آزادی» مضاف‌الیه و «خویش» وابستۀ مضاف‌الیه است.
• «هر کس» نهاد است.
• در جملۀ «هر کس نکند»، بخشی از جمله به قرینۀ لفظی حذف شده است.

• ره آزادی: اضافۀ تشبیهی.
• «او مثل من است»: تشبیه.

شاعر از هموطنان می‌خواهد برای آزادی خود چاره‌ای بیندیشند تا مانند او گرفتار نشوند.

• از دست: به کمک، به وسیله.
• اجانب: جمع اجنبی؛ بیگانگان.
• ویران کن: آن را نابود کن.
• بیت‌الحزن: خانۀ غم، ماتمکده.
• «کاو» کوتاه‌شدۀ «که او» و مرجع «او» خانه یا وطن است.
• «آباد» و «بیت‌الحزن» مسندند.
• «اشک» متمم است.
• «ش» در «ویرانش» نقش مفعول دارد و مرجع آن «خانه‌ای که به دست اجانب آباد شود» است.
• «که» در مصراع دوم حرف ربط تعلیل است.
• در درسنامۀ دوم، «آن خانه» بدل از ضمیر «ش» دانسته شده است.

• خانه: استعاره و مجاز از وطن.
• دست: مجاز از توانایی و تدبیر.
• خانۀ وطن به بیت‌الحزن تشبیه شده است.
• بیت‌الحزن: تلمیح به داستان حضرت یعقوب و حضرت یوسف.
• آباد / ویران: تضاد.

کشوری که به وسیلۀ بیگانگان آباد شود باید ویران شود؛ زیرا آن کشور خانۀ غم و اندوه است.

• جامه: لباس.
• «کاو» کوتاه‌شدۀ «که او» و مرجع «او» جامه است.
• بدر: پاره کن؛ فعل امر.
• ننگ: بدنامی، بی‌آبرویی و رسوایی.
• کم: کم‌ارزش‌تر.
• «بهر» حرف اضافه و «وطن» متمم است.
• «که» حرف ربط تعلیل است.
• «ننگ تن» ترکیب اضافی و «غرقه به خون» گروه مسندی است.
• «واو» در مصراع دوم واوِ ربط است.
• بیت چهار جمله دارد.

• غرقه به خون شدن جامه: کنایه از کشته‌شدن.
• کم از کفن بودن: کنایه از کم‌ارزش بودن.
• جامۀ غرق خون به کفن تشبیه شده است.
• تکرار صامت «ن»: واج‌آرایی.

کسی که در راه کشورش کشته نشود و لباسش خون‌آلود نگردد، باید آن لباس را پاره کند؛ زیرا مایۀ ننگ است.

• ملک: کشور، سرزمین.
• سلیمان: نام یکی از پیامبران الهی.
• یقین کرد: باور کرد، مطمئن شد.
• اهرمن: اهریمن، شیطان.
• «آن کسی» مفعول و «این ملک» متممِ ترکیب وصفی است.
• «ملت» و «او» نهاد و «سلیمان» و «اهرمن» مسندند.
• مرجع ضمیر «او» محمدعلی‌شاه قاجار است.
• در مصراع نخست، نهادِ «ما» حذف شده است.

• سلیمان: نماد قدرت و فرمانروایی بزرگ.
• سلیمان: تلمیح به پادشاهی حضرت سلیمان بر همۀ پدیده‌های هستی.
• سلیمان کردیم: کنایه از به قدرت و پادشاهی رساندیم.
• آن شخص به سلیمان و اهرمن تشبیه شده است.
• سلیمان / اهرمن: تضاد در مفهوم.

مردم کسی را در این سرزمین به پادشاهی رساندند و امروز مطمئن شده‌اند که او مانند شیطان، پلید و بدکردار است.

• هرگز: قید.
• «دلم» گروه نهادی و «م» در آن مضاف‌الیه است.
• «کم» در مصراع نخست متمم و «بیش» معطوف به متمم است.
• «غم» در هر سه جمله مفعول است.
• در «غم بیش»، «بیش» مضاف‌الیه و «کم» معطوف به مضاف‌الیه است.
• نهاد دو فعل مصراع دوم، یعنی «دلم»، حذف شده است.

• کم / بیش: تضاد.
• «بیش، کم، غم، نداشت»: واژه‌آرایی.
• دل: مجاز از وجود.
• بیش و کم: کنایه و مجاز از دارایی‌ها و وابستگی‌های مادی دنیا.
• کم / غم و بیش / کم: جناس ناهمسان.
• تکرار صامت‌های «م» و «ش»: واج‌آرایی.

شاعر هرگز درگیر مادیات دنیا نبوده و برای کم و زیاد دارایی‌هایش غصه نخورده است.

• فتد: افتد، می‌افتد.
• مردم صاحب‌قلم: اندیشمند، ادیب و نویسنده.
• «دفتر زمانه» گروه متممی و ترکیب اضافی است.
• «نام» نهاد و «ش» در «نامش» مضاف‌الیه است؛ مرجع «ش» آن ملت است.
• «هر ملتی» گروه نهادی و ترکیب وصفی و «هر» صفت مبهم است.
• «مردم صاحب‌قلم» گروه مفعولی و ترکیب وصفی است.

• از قلم افتادن: کنایه از فراموش‌شدن، ثبت‌نشدن و از بین رفتن.
• صاحب‌قلم: کنایه از اندیشمند، شاعر یا نویسندۀ آگاه.
• دفتر زمانه: اضافۀ تشبیهی.
• دفتر، قلم، صاحب‌قلم: تناسب.
• تکرار صامت «م»: واج‌آرایی.

جامعه‌ای که افراد روشنفکر، دانشمند و ادیب نداشته باشد، از صفحۀ روزگار محو و فراموش می‌شود.

• اهل خرد: خردمندان، دانایان.
• محترم: بزرگوار، مورد احترام.
• بیت یک جملۀ مرکب است.
• «هر کس» نهاد، «فکر جامعه» مفعول و «محترم» در هر دو مصراع مسند است.

• پیشگاه: مجاز از نظر.
• جامعه: مجاز از افراد جامعه.
• تکرار «محترم»: واژه‌آرایی.
• تکرار صامت‌های «ر»، «م» و «ک»: واج‌آرایی.

کسی که به اندیشه و نظر مردم جامعۀ خود توجه نکند و به آن‌ها احترام نگذارد، نزد خردمندان بزرگوار نیست.

• جام: پیاله، ساغر.
• تهی: خالی.
• فراغت: آسودگی و آسایش.
• جمشید: از پادشاهان اساطیری ایران؛ «جم» کوتاه‌شدۀ جمشید است.
• «جیب» نهاد، «جام» معطوف به نهاد و «تهی» مسند است.
• «را» در مصراع دوم به معنی «برای» و حرف اضافه و «ما» متمم است.
• «جمشید جم» گروه نهادی است.

• جیب، مال، جام، می، جمشید: مراعات‌نظیر.
• داستان جمشید و جام جمشید: تلمیح.
• تکرار صامت‌های «ج» و «م»: واج‌آرایی.
• تهی‌بودن جیب از مال: کنایه از فقر و بی‌چیزی.
• تهی‌بودن جام از می: کنایه از خوش و سرمست نبودن.
• جیب / جام و جام / جم: جناس ناهمسان.

شاعر با وجود نداشتن امکانات مادی، چنان آرامشی دارد که جمشید، پادشاه بزرگ ایرانی، از آن برخوردار نبود.

• موافق: همراه، هم‌رأی.
• ثابت‌قدم: ثابت‌رأی و ثابت‌عزم، دارای ارادۀ قوی.
• «انصاف» نهاد و «عدل» معطوف به نهاد است.
• «بسی» قید است.
• «ولی» پیوند هم‌پایه‌ساز است.
• «چون» حرف اضافه، «فرخی» متمم و «موافق ثابت‌قدم» ترکیب وصفی است.
• بیت دو جملۀ ساده دارد.

• فرخی: تخلّص شاعر.
• تکرار «موافق»: واژه‌آرایی.
• ثابت‌قدم بودن: کنایه از بااراده و استوار بودن.
• داشت / نداشت: تضاد.

انصاف و عدالت طرفداران بسیاری داشت، اما طرفداری استوار و وفادار مانند فرخی نداشت.