مست و هشیار

• محتسب: مأمور حکومتی شهر که بر اجرای احکام دینی نظارت می‌کرد.
• گریبان: یقه.
• افسار: تسمه و ریسمانی که به سر و گردن اسب و الاغ می‌بندند.
• «ی» در «مستی» نشانهٔ نکره است.
• «ش» در «گریبانش» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه و مرجع آن «مست» است.
• «این» ضمیر اشاره و نهادِ «پیراهن است» است.
• «پیراهن» و «افسار» مسند و «است» و «نیست» فعل اسنادی‌اند.
• «واو» میان دو جملهٔ «مستی به ره دید» و «گریبانش گرفت»، حرف ربط است.
• واژه‌های «محتسب» و «افسار» اهمیت املایی دارند.

• قالب شعر قطعه و شیوهٔ بیان آن مناظرهٔ طنزآمیز است.
• «است / نیست»: تضاد.
• «مست / نیست»: جناس ناهمسان.
• «محتسب، گریبان، پیراهن، افسار»: مراعات‌نظیر.
• تکرار صامت «س»: واج‌آرایی.

شاعر با طنز، خشونت و رفتار نامناسب مأمور حکومت با متهم را نقد می‌کند و از همان آغاز، هوشیاری مست را در برابر بی‌خردی محتسب نشان می‌دهد.

• «مستی» در معنی «مست هستی» و دارای «ی» فعل اسنادی است.
• افتان و خیزان: تلوتلوخوران و نامتعادل؛ هر دو قید حالت‌اند.
• «واو» در «افتان و خیزان» واوِ میانوند است.
• در «ره هموار نیست»، «ره» نهاد و «هموار» مسند است.

• «افتان / خیزان»: تضاد.
• «افتان و خیزان»: کنایه از نامتعادل راه رفتن.
• «ره هموار نیست»: کنایه از نابسامانی اوضاع جامعه.
• تکرار صامت‌های «ت» و «ر»: واج‌آرایی.

مست با پاسخی طنزآمیز، علت لغزش خود را از سطح فردی فراتر می‌برد و نابسامانی و فساد جامعه را عامل اصلی می‌داند.

• «برم» فعل مضارع التزامی است.
• «خانهٔ قاضی» ترکیب اضافی و متمم است.
• «رو» و «آی» فعل امرند.
• «تا» حرف اضافه و نشان‌دهندهٔ فاصلهٔ مکانی است.
• در مصراع دوم، «صبح» و «نیمه‌شب» قید و «قاضی» نهاد است.
• «بیدار» مسند و «نیست» فعل اسنادی است.
• واژهٔ «قاضی» اهمیت املایی دارد.

• «بیدار» ایهام دارد: ۱. مقابل خواب؛ ۲. هشیار و آگاه.
• «صبح / نیمه‌شب»: تضاد و مراعات‌نظیر.
• «رو / آی»: تضاد.
• بیدار نبودن: کنایه از بی‌خبری و غفلت.

شاعر با طنز و تمسخر نشان می‌دهد که قاضیِ مسئول اجرای شرع، خود غافل و بی‌خبر است و در زمان نیاز حضور مؤثری ندارد.

• سرای: خانه.
• والی: حاکم و فرمانروا.
• خمّار: می‌فروش؛ خانهٔ خمّار: میخانه.
• «والی را سرای» به معنی «سرای والی» و نمونهٔ فک اضافه است.
• در «سرای والی»، «سرای» نهاد، «والی» مضاف‌الیه و «نزدیک» مسند است.
• «شویم» در این بیت معنی غیراسنادیِ «برویم» دارد.
• «نیست» در مصراع دوم فعل غیراسنادی و به معنی «حضور ندارد» است.
• در مصراع دوم، «از کجا معلوم است که» به قرینهٔ معنوی حذف شده است.

• «است / نیست»: تضاد.
• تکرار «والی»: واژه‌آرایی.
• «والی از کجا در خانهٔ خمّار نیست؟»: استفهام تأکیدی.
• تکرار صامت «ا»: واج‌آرایی.

پاسخ مست، احتمال همدستی و فساد حاکم را مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که تباهی فقط به مأموران پایین‌رتبه محدود نیست.

• داروغه: نگهبان، پاسبان و شب‌گرد.
• «گوییم» فعل مضارع التزامی است.
• «را» پس از «داروغه» به معنی «به» و حرف اضافه است؛ «داروغه» متمم است.
• «تا» در معنی «تا وقتی که» و حرف ربط وابسته‌ساز است.
• در «خوابگاه مردم بدکار»، «خوابگاه» هسته، «مردم» وابستهٔ مضاف‌الیه و «بدکار» وابستهٔ صفت است.
• واژهٔ «داروغه» اهمیت املایی دارد.

• تکرار «مسجد» و «خواب / خوابگاه»: واژه‌آرایی.
• «بخواب / خوابگاه»: هم‌ریشگی یا اشتقاق.

مست به محتسب یادآوری می‌کند که مسجد محل استراحت گناهکار نیست و بدین‌گونه، بی‌اطلاعی مأمور شرع از احکام شرعی را آشکار می‌سازد.

• دینار: واحد پول و سکهٔ طلا در گذشته؛ در این بیت به طور مطلق به معنی پول است.
• درهم: سکهٔ نقره در گذشته؛ در این بیت به طور مطلق به معنی پول است.
• وارهان: نجات بده.
• «ی» در «دیناری» نشانهٔ نکره است.
• «واو» میان دو جملهٔ «دیناری بده» و «خود را وارهان»، حرف ربط و پیوند هم‌پایه‌ساز است.
• «دیناری» و «خود» مفعول و «پنهان» قیدند.
• در «کار شرع»، «شرع» و در «کار درهم و دینار»، «درهم و دینار» مضاف‌الیه‌اند.
• واژه‌های «شرع» و «درهم» اهمیت املایی دارند.

• «دینار / درهم»: مراعات‌نظیر.
• «کار»: تکرار و واژه‌آرایی.
• تکرار صامت «ر»: واج‌آرایی.
• «درهم و دینار»: مجاز از پول.
• «پنهان دادن دینار»: کنایه از رشوه دادن.

محتسب پیشنهاد رشوه می‌دهد، اما مست با یادآوری ناسازگاری رشوه با شرع، فساد و دورویی مأمور اجرای احکام را افشا می‌کند.

• غرامت: تاوان و جبران خسارت مالی.
• پود: نخ‌هایی که در پهنای پارچه بافته می‌شوند؛ تار: رشته‌های عمودی پارچه.
• «از بهر» حرف اضافهٔ مرکب و «غرامت» متمم است.
• «ات» در «جامه‌ات» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه است.
• «جز» قید استثناست.
• «پوسیده» و «نقشی ز پود و تار» مسندند.
• «بهر» در این بیت با «بحر» به معنی دریا هم‌آواست.
• عبارت «از بهر غرامت» اهمیت املایی دارد.

• «جامه، پود، تار»: مراعات‌نظیر.
• «است / نیست»: تضاد.
• «جز نقشی ز پود و تار نیست»: کنایه از کهنگی و فقر شدید.
• «بهر / بحر»: جناس همسان.

محتسب برای گرفتن جریمه به لباس مست چشم می‌دوزد؛ پاسخ مست هم طمع مأمور و هم فقر و تهیدستی مردم را آشکار می‌کند.

• عار: ننگ و خواری.
• «کلاه از سر افتادن» در این بیت افزون بر معنی ظاهری، نامتعادل بودن مست را نشان می‌دهد.
• «نیستی» و «نیست» در دو مصراع فعل اسنادی‌اند.
• در «بی‌کلاهی»، «ی» مصدری است (بی‌کلاه بودن) و کل واژه نهاد است.
• «کلاه» نهاد است.
• «ت» در «درافتادت» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیهِ «سر» است.
• واژهٔ «عار» اهمیت املایی دارد.

• «سر، کلاه، عقل»: مراعات‌نظیر.
• مصراع دوم تمثیل و سخنی حکیمانه است.
• تکرار «سر»: واژه‌آرایی.
• «از سر افتادن کلاه»: کنایه از مستی و نداشتن تعادل.

ارزش انسان به عقل و آگاهی اوست، نه به ظاهر و پوشش؛ سخن مست، سطحی‌نگری محتسب را نیز نقد می‌کند.

• می: شراب.
• «حرف کم و بسیار نیست» یعنی گناه، گناه است؛ چه کم باشد و چه زیاد.
• «می» مفعول و «بسیار» قید است.
• «بی‌خود» مسند و «شدی» فعل اسنادی است.
• «بیهوده‌گو» صفت جانشین اسم و مناداست.
• «حرف کم» ترکیب اضافی و مسند است؛ «بسیار» نقش تبعی و معطوف به مضاف‌الیه دارد.

• «کم / بسیار»: تضاد.
• «می / بی‌خود»: مراعات‌نظیر.
• «حرف»: مجاز از سخن.
• تکرار «بسیار»: واژه‌آرایی.

نفسِ کار حرام و خطا مهم است، نه مقدار آن؛ پاسخ مست همچنین ناآگاهی مجری حکم شرع از خودِ حکم را آشکار می‌کند.

• حد: کیفر و مجازات شرعی برای گناهکار و مجرم.
• حد زدن: مجازات کردن و شلاق زدن.
• «هشیار مردم» ترکیب وصفی مقلوب و به معنی «مردم هشیار» است.
• «مست» مفعول، «را» نشانهٔ مفعول و «هشیار مردم» نهاد است.
• در مصراع دوم، «کسی» نهاد، «این‌جا» قید و «هشیار» مسند است.
• واژهٔ «حد» اهمیت املایی دارد.

• «مست / هشیار»: تضاد.
• تکرار «هشیار»: واژه‌آرایی.
• «حد / مست»: تناسب معنایی با موضوع احکام شرع.

مست نتیجه می‌گیرد که در جامعهٔ فاسد، انسان واقعاً آگاه و شایسته‌ای برای داوری یافت نمی‌شود؛ بنابراین مجریان حکم، خود نیازمند هشیاری‌اند.