سی مرغ و سیمرغ

• مجمع: محل گرد آمدن، انجمن، جای جمع شدن.
• آشکارا: مسند؛ «نهان» معطوف به مسند است و «بودند» فعل اسنادی است.
• «مرغان جهان» گروه نهادی است و «نهان» نقش تبعیِ معطوف دارد.

• منطق‌الطیر در قالب مثنوی سروده شده است.
• جهان / نهان: جناس ناهمسان.
• آشکارا / نهان: تضاد.
• مرغان: نماد مردم و سالکان.
• آشکار و نهان: مجاز از همه.

همهٔ مرغان جهان گرد هم می‌آیند.

• جمله: همه؛ شهریار: سلطان، پادشاه.
• روزگار واژه‌ای دو تلفظی است.
• «جمله» و «هیچ شهر» گروه نهادی فعل‌های خود هستند.

• شهر: مجاز از کشور.
• جمله / هیچ: تضاد.

مرغان می‌گویند هیچ کشوری بدون پادشاه نیست.

• چون: چگونه؛ اقلیم: کشور، سرزمین؛ راه: رسم و قاعده، درست.
• «چون» قید پرسشی است.
• «را» در «اقلیم ما را» به معنی «برای» است.
• فعل «نیست» در مصراع نخست غیر اسنادی و به معنی «وجود ندارد» و در مصراع دوم اسنادی است.
• واژهٔ «اقلیم» اهمیت املایی دارد.

• شاه / راه و راه / راه: جناس ناهمسان.
• راه نبودن: کنایه از مطابق رسم و قاعده نبودن.

بی‌پادشاه بودن برای این سرزمین پذیرفتنی نیست.

• افسر: تاج؛ اکناف: جمع کنف، اطراف و کناره‌ها؛ پیشوا: رهبر، سردار؛ قاف: کوهی افسانه‌ای؛ همتا: نظیر، مانند؛ جلال: بزرگی؛ پرتو: تابش و فروغ.
• «گشته‌ام» فعل ماضی نقلی است.
• «را» در «ما پرندگان را» به معنی «برای» است و «پرندگان» بدل برای «ما» است.
• «پیشوا» نهاد و «شهریار» نقش تبعی دارد.
• «پس کوه قاف» گروه متممی و «بلندترین» صفت عالی است.
• در «خرد و بینش او را همتایی نیست»، «را» به معنی «برای» و «نیست» غیر اسنادی است.
• «این همه نقش و نگار» گروه نهادی و «هریک پرتوی از آن پر است» جمله‌ای اسنادی است.
• «لیکن» پیوند همپایه‌ساز است و «رفتن بر کوه قاف» گروه نهادی است.
• واژه‌های «افسر، اکناف، قاف، همتا، خواستار» اهمیت املایی دارند.

• هدهد: نماد مرشد و راهنمای عرفانی؛ پرندگان: نماد انسان‌ها و سالکان؛ سیمرغ: نماد خداوند.
• چین: نماد زیبایی؛ پر: نماد تجلیات حق؛ کوه قاف: نماد عالم معنا و دشواری‌های راه.
• «چه کسی تواند ذرّه‌ای از خرد و شکوه و زیبایی او را دریابد؟» استفهام انکاری است.

راه رسیدن به حقیقت دشوار است و سالک باید با راهنمایی پیر در جست‌وجوی معشوق حقیقی باشد.

• شگرف: قوی، نیرومند؛ ژرف: عمیق.
• بیت سه جمله دارد و در پایان مصراع دوم، فعل «است» به قرینهٔ لفظی حذف شده است.
• «ره» در مصراع نخست با «را» و در مصراع دوم به صورت نهاد آمده است.
• «دریا ژرف ژرف [است]»: «دریا» نهاد و «ژرف ژرف» مسند است.

• شیرمرد: تشبیه درون‌واژه‌ای و کنایه از انسان شجاع و دلیر.
• دریا: نماد و استعاره از سختی‌ها و موانع راه.
• ژرف ژرف: تکرار و واج‌آرایی صامت «ر».
• ره: مجاز از مراحل سیر و سلوک.

انسان شجاع و نیرومندی لازم است تا راه رسیدن به سیمرغ را بپیماید؛ زیرا راه طولانی و دشوار است.

• بلبل: در اینجا عاشقِ دلبسته به عشق زمینی؛ گل: معشوق زمینی.
• «جملگی» نهاد و «مشتاق دیدار سیمرغ» گروه مسندی است.
• «گرفتار عشق گل» گروه مسندی است.
• «برخود هموار کنم» ساخت کنایی دارد.
• واژه‌های «مشتاق، محبوب» اهمیت املایی دارند.

• سخن به میان آوردن: کنایه از مطرح کردن و سخن گفتن.
• روی آوردن: کنایه از توجه کردن؛ بازایستادن: کنایه از صرف‌نظر کردن.
• چشم‌پوشی کردن و زبان گشودن در تحلیل‌های درس از کنایه‌های متن‌اند.
• بلبل نماد عاشقان غیرواقعی و دلبستگان به عشق زمینی و گل نماد معشوق زمینی است.
• هموار کردن: کنایه از از میان بردن دشواری‌ها و موانع.

کسی که به زیبایی‌های دنیا دل ببندد، نمی‌تواند به خدا نزدیک شود.

• صاحب‌جمال: زیبا؛ حسن: زیبایی، خوبی، نیکویی؛ زوال: از بین رفتن، نابودی.
• «گل» نهاد و «صاحب‌جمال» مسند است.
• «اگرچه» حرف پیوند وابسته‌ساز است.
• مرجع ضمیر «او» گل است.

• هفته: مجاز از زمان کم.
• گل: نماد عشق‌های ناپایدار و معشوق زمینی.

زیبایی گل هرچند بسیار است، در مدت کوتاهی نابود می‌شود.

• گلشن: گلستان؛ گلزار: باصفا، پاک و آراسته؛ بیاسایم: استراحت کنم؛ معذور: کسی که عذرش پذیرفته است؛ پرتو: اشعه؛ خرم: سرسبز؛ جمال: زیبایی.
• «آن، این است» جمله‌ای اسنادی است.
• «را» در «مرا با سیمرغ کاری نیست» به معنی «برای» است و «نیست» غیر اسنادی است.
• «بهشت» نهاد و «جایگاهی خرم و زیبا» مسند است.
• واژه‌های «طاووس، عذر، باصفا، معذور، ذره» اهمیت املایی دارند.

• مار، طاووس و بهشت: مراعات نظیر.
• طاووس: نماد عابدان شیفتهٔ بهشت که تنها طمع بهشت و رهایی از دوزخ دارند.
• مار: نماد شیطان و عامل رانده شدن از بهشت.
• بهشت در برابر سیمرغ چون ذره در برابر خورشید: تشبیه و بیان کوچکی بهشت در برابر جمال حق.
• پرتوی از جمال سیمرغ: استعاره از تجلی جمال حق.

زیبایی بهشت در برابر جمال سیمرغ ارزشی ناچیز دارد.

• داند: بتواند؛ داند گفت: بتواند سخن بگوید.
• «هر که» گروه نهادی است؛ «خورشید» متمم و «راز» مفعول است.
• «یک ذره» گروه متممی و «داند گفت / تواند ماند» مضارع التزامی‌اند.

• خورشید: استعاره از خداوند یا سیمرغ.
• بازماندن: کنایه از ناتوانی در رسیدن به هدف و از کار ماندن.
• ذره: نماد کوچکی و استعاره از عشق‌های ناچیز دنیوی و دلبستگی‌های دنیا و بهشت.
• خورشید / ذره: تضاد و سؤال بیت استفهام انکاری است.

اگر کسی توان ارتباط با خداوند را داشته باشد، هیچ عشق ناچیز دنیوی نمی‌تواند او را از ادامهٔ راه بازدارد.

• شست: انگشت بزرگ و پهن دست یا پا؛ «همراه با شست» در متن؛ بگذارم: رها کنم.
• «باز شکاری» گروه نهادی است.
• «شست، معذور» از واژه‌های دارای اهمیت املایی‌اند.

• باز شکاری: نماد قدرت‌طلبان و انسان‌های جاه‌طلب.
• شاهان: نماد قدرت و منصب؛ دست: مجاز از قدرت و حمایت.
• چه جای آن است؟ استفهام انکاری.

وابستگی به قدرت و مقام، انسان را از سفر حقیقت بازمی‌دارد.

• سر به سر: همگی؛ مشتی: عده‌ای، گروهی؛ بی‌خبر: نادان، ناآگاه، گمراه.
• «مرغان دیگر» گروه نهادی است.
• «عذرها» مفعول و «مشتی بی‌خبر» بدل برای مرغان است.

• سر به سر / بی‌خبر: قافیه.
• مشتی بی‌خبر: کنایه از سالکان ناآگاه.

مرغان ناآگاه برای ادامه ندادن راه عذر و بهانه آوردند.

• شیدا: عاشق، دلداده؛ رهنمون: راهنما؛ قرعه زدن: قرعه‌کشی کردن؛ قضا را: از قضا، اتفاقاً.
• «یک‌یک آنان» گروه متممی و «عذرشان» مفعول است.
• «مرغان» نهاد و «شیدا و دلباخته» گروه مسندی‌اند.
• «قضا را» در اینجا «را» حرف اضافه به معنی «از» دارد.
• «قرعه، قضا، جرئت» اهمیت املایی دارند.

• دلباخته: کنایه از عاشق و شیفته.
• یکسو نهادن: کنایه از رها کردن و کنار گذاشتن.
• سخن راندن: کنایه از سخن گفتن و صحبت کردن.

برای پیمودن راه دشوار حقیقت، وجود راهنمای دانا و شایسته ضروری است.

• وادی: سرزمین، صحرا و بیابان؛ درگه: درگاه، کاخ، بارگاه.
• «را» فک اضافه است: در راه ما هفت وادی است.
• «هفت وادی» در مصراع اول گروه نهادی و در مصراع دوم گروه متممی است.

• وادی در متن درس مجاز از بیابان و استعاره از هفت مرحلهٔ سیر و سلوک عرفانی است.
• هفت وادی: تکرار و واج‌آرایی صامت «ت».

راه عشق هفت مرحله دارد و پس از گذر از آن‌ها حضور در درگاه سیمرغ ممکن می‌شود.

• وا نیامد: برنگشت؛ فرسنگ: واحد مسافت، هر فرسنگ حدود شش کیلومتر.
• «کس» در هر دو مصراع نهاد است و «آگاه» در مصراع دوم مسند است.

• راه: استعاره از عشق و سیمرغ.
• فرسنگ: مجاز از مسافت و راه.

هیچ‌کس از این راه برگشته نیست و کسی از فاصلهٔ آن خبر ندارد.

• فرو آیی: وارد شوی؛ وادی: سرزمین، صحرا و بیابان؛ طلب: نخستین قدم در تصوف و حالتی که در دل سالک پیدا می‌شود و او را به جست‌وجوی معرفت و حقیقت وامی‌دارد؛ تعب: رنج و سختی.
• مصراع اول وابسته و مصراع دوم هسته است.
• «صد» صفت شمارشی است و «تعب» اهمیت املایی دارد.

• وادی طلب: اضافهٔ تشبیهی.
• صد: مجاز از فراوانی.

در مرحلهٔ طلب، هر لحظه رنج و سختی فراوان پیش می‌آید.

• ملک: آنچه در تصرف کسی باشد؛ مانند زمین و مانند آن؛ پادشاهی.
• ضمیر «ت» در «بایدت» به معنی «برای تو» و متمم است.
• فعل‌های «بایدت انداختن / بایدت درباختن» ساخت لزومی دارند.

• ملک / ملک: جناس ناهمسان حرکتی.
• ملک: مجاز از قدرت؛ مال و ملک: مجاز از دارایی و ثروت.
• مال انداختن و ملک درباختن: کنایه از رها کردن ثروت و قدرت و تعلقات دنیایی.
• تکرار «اینجا بایدت» و آرایهٔ ترصیع.

سالک در مرحلهٔ طلب باید مال و ثروت و دلبستگی‌های مادی را رها کند.

• مصراع دوم جمله‌ای غیرساده و مرکب است.
• «کانجا» کوتاه‌شدهٔ «که آنجا» است.
• مرجع ضمیر «این» وادی طلب است.

• وادی عشق: تشبیه و اضافهٔ تشبیهی.
• آتش: استعاره از عشق؛ غرق آتش: اضافهٔ استعاری و کنایه از عاشق شدن.
• غرق آتش شدن: پارادوکس ظاهری.

پس از وادی طلب، وادی عشق پدیدار می‌شود و عاشق سراپا شور و گداز می‌شود.

• گرم‌رو: مشتاق، با شتاب‌رونده و چالاک؛ سرکش: نافرمان، تسلیم‌ناپذیر.
• «آن» مسند و «که چون آتش بود» وابستهٔ آن است.
• «گرم‌رو، سوزنده و سرکش» مسندهای جمله‌اند.

• عاشق به آتش تشبیه شده است.
• گرم‌رو: کنایه از پرشور و شتابان بودن.
• سرکش: کنایه از طغیان‌کننده و عصیانگر.
• آتش، گرم‌رو، سوزنده، سرکش: مراعات نظیر.

عاشق واقعی مانند آتش پرشور، سوزنده و مهارنشدنی است.

• معرفت: شناخت؛ وادی: بیابان و مرحلهٔ سیر و سلوک؛ بنمایدت: به تو نشان می‌دهد.
• مرجع ضمیر «آن» وادی عشق است.
• «پیش نظر» متمم و «بی‌پا و سر» صفت و وابستهٔ وادی است.

• بی‌پا و سر: کنایه از بی‌حد و مرز و بی‌انتها بودن.
• معرفت به وادی تشبیه شده است.
• نظر: مجاز از چشم.
• پا و سر: مراعات نظیر.

پس از عشق، مرحلهٔ معرفت و شناختی بی‌انتها در برابر سالک آشکار می‌شود.

• سپهر: آسمان؛ این ره: منظور راه عشق است؛ عالی‌صفت: ارزشمند، والا مقام، بلندمرتبه.
• «چون» حرف پیوند وابسته‌ساز و «آفتاب معرفت» گروه نهادی است.

• آفتاب معرفت: اضافهٔ تشبیهی و استعاره از شناخت خداوندی.
• این ره: استعاره از راه عرفانی و سیر و سلوک.
• آفتاب، سپهر و بتابد: مراعات نظیر و اشتقاق میان آفتاب و بتابد.

شناخت خداوند همچون خورشیدی از آسمان بلند سیر و سلوک عرفانی می‌تابد.

• قدر: مقام، ارزش، منزلت؛ صدر: جای بلند و بالای مجلس و مجازاً جایگاه و مقام.
• «هر یکی» نهاد و «بینا» مسند است.
• «قدر خویش» گروه متممی و «صدر خویش» گروه مفعولی است.
• واژه‌های «قدر، صدر» اهمیت املایی دارند.

• بینا شدن: کنایه از شناخت و آگاهی یافتن.
• صدر: مجاز از مقام و جایگاه.
• قدر / صدر: جناس ناهمسان.

هرکس با توجه به ظرفیت خود، از جایگاه واقعی خویش در مسیر سلوک آگاه می‌شود.

• استغنا: بی‌نیازی و در اصطلاح، بی‌نیازی سالک از هر چیز جز خدا؛ دعوی: ادعا، خواستن یا داشتن چیزی.
• مرجع ضمیر «این» وادی معرفت و «درو» کوتاه‌شدهٔ «در او» است.
• «استغنا، دعوی» اهمیت املایی دارند.

• وادی استغنا: اضافهٔ تشبیهی.
• واج‌آرایی صامت «د».

پس از معرفت، سالک به بی‌نیازی می‌رسد و هیچ ادعایی ندارد و هر چیز جز خدا برای او بی‌معنا می‌شود.

• جنت: بهشت؛ هشت جنت: هشت قسمت بهشت؛ هفت دوزخ: طبقات هفت‌گانهٔ جهنم؛ افسرده: منجمد، سرمازده.
• «مرده‌ای» و «افسرده‌ای» مسندند.

• هشت جنت به مرده و هفت دوزخ به یخ تشبیه شده‌اند.
• هشت / هفت و جنت / دوزخ: تضاد و تناسب.
• یخ: کنایه از بی‌ارزش و بی‌اثر بودن.

در مرحلهٔ استغنا، ارزش و اعتبار بهشت و جهنم برای سالک رنگ می‌بازد.

• توحید: به یکتایی خدا ایمان آوردن؛ تفرید: دل خود را متوجه حق کردن و ترک غیر خدا؛ تجرید: ترک تعلقات و تنهایی گزیدن؛ منزل: جایگاه توقفگاه در سفر.
• مرجع ضمیر «این» وادی استغنا است.
• ضمیر «ت» در «آیدت» متمم و به معنی «برای تو» است.

• وادی توحید و منزل تفرید و تجرید: اضافهٔ تشبیهی.
• تفرید / تجرید: جناس ناهمسان و واج‌آرایی صامت «ت».

پس از استغنا، مرحلهٔ یکی شدن با خدا و تنهایی گزیدن از غیر خدا آشکار می‌شود.

• بیابان: منظور مرحلهٔ توحید است؛ درکنند: بیرون آورند؛ گریبان: یقه؛ برکنند: بیرون آورند؛ جمله: همگی، همه.
• مصراع اول جملهٔ وابسته و مصراع دوم جملهٔ هسته است.
• «یک گریبان» ترکیب وصفی است.

• روی، سر، گریبان: مراعات نظیر.
• بیابان: استعاره از توحید.
• سر از یک گریبان برکردن: کنایه از اتحاد و یکی شدن، از کثرت به وحدت رسیدن.

در مرحلهٔ توحید، همهٔ کثرت‌ها و پراکندگی‌ها به وحدت می‌رسند.

• حیرت: در لغت به معنی سرگردانی و در اصطلاح تصوف، حالتی که هنگام تأمل و حضور و تفکر بر قلب عارفان وارد می‌شود.
• مرجع ضمیر «این» وادی توحید است.
• ضمیر «ت» در «آیدت» متمم و به معنی «برای تو» است.
• واژه‌های «حیرت، حسرت» اهمیت املایی دارند.

• وادی حیرت: اضافهٔ تشبیهی.
• حیرت / حسرت: جناس ناهمسان و واج‌آرایی صامت‌های «ت» و «ح».

پس از توحید، وادی حیرت در برابر سالک قرار می‌گیرد و کار او پیوسته درد و حسرت خواهد بود.

• تحیر: سرگشتگی، سرگردانی؛ متحیر شدن.
• «مرد حیران» گروه نهادی و «این جایگاه» مفعول/قید مقصدِ رسیدن است.
• مصراع دوم جمله‌ای با فعل‌های «مانده [است]» و «گم کرده [است]» است.
• «حیران، تحیر» اهمیت املایی دارند.

• مرد: مجاز از انسان.
• واج‌آرایی صامت «ر».

سالک در مرحلهٔ حیرت سرگردان می‌شود و راه رسیدن به معشوق را گم می‌کند.

• فقر: درویشی، نیازمندی و در اصطلاح سالکان، فنای فی‌الله و نیستی سالک و بیرون آمدن از صفات خود؛ فنا: نابودی و نابودی صفت‌های ناپسند در انسان؛ روا: سزاوار، شایسته و جایز.
• مرجع ضمیر «این» وادی حیرت است.

• وادی فقر و فنا: اضافهٔ تشبیهی.
• مصراع دوم استفهام انکاری است: سخن گفتن جایز نیست.

بعد از حیرت باید مرحلهٔ فقر و فنا را پشت سر گذاشت و در این مرحله سکوت اختیار کرد.

• ضمیر «تو» در هر دو مصراع نهاد است.
• «صد هزاران سایهٔ جاوید» گروه مفعولی و «گم‌شده» مسند است.
• بیت ساخت «نهاد + مفعول + مسند + فعل» دارد.

• سایه: استعاره از پدیده‌های هستی؛ خورشید: استعاره از وجود خداوند.
• صد هزاران: مجاز از فراوانی و کثرت.
• گم شدن: کنایه از فنا شدن در خداوند.
• سایه / خورشید: مراعات نظیر و تضاد معنایی.

در مرحلهٔ فقر و فنا، انبوه سالکان در ذات حق فانی می‌شوند.

• زاری زار: در حالت خواری و زبونی؛ همت: تلاش، کوشش و اراده و در اصطلاح صوفیه توجه قلب و قصد سالک با تمام قوای روحانی به جانب حق برای کسب کمال؛ قلیل: کم، اندک؛ خیره‌کننده: شگفت‌آور؛ درربود: به خواب رفتن؛ سروش: پیام‌آور، فرشتهٔ پیام‌آور.
• «روزگار سخت دراز شد»: «روزگار» نهاد، «سخت» قید و «دراز» مسند است.
• «روشنایی خیره‌کننده» گروه مفعولی است.
• واژه‌های «عده، قلیل، غیبی» اهمیت املایی دارند.

• از پا درآمدن: کنایه از خسته و ناتوان شدن و درماندن.
• جان سپردن: کنایه از مردن.
• روزگار سفر: مجاز از زمان سفر.
• همت یارشان بود: تشخیص و استعاره.
• خواب درربود: کنایه از خوابیدن.
• خستگی، سختی، رنج، ناامیدی: مراعات نظیر.

پایداری در سختی‌ها و نگاه به درون، سالک را به شناخت حقیقت می‌رساند.

• «چون» وقتی که و حرف پیوند وابسته‌ساز است.
• «آن سی مرغ» گروه نهادی و «این سی مرغ» گروه نهادیِ جملهٔ اسنادی است.
• «زود» قید و «آن سیمرغ» گروه مسندی است.

• سی مرغ / سیمرغ: جناس همسان و بازی آوایی.
• سی‌مرغ نماد سالکان و سیمرغ نماد حضرت حق است.
• بیت به سخن «من عرف نفسه فقد عرف ربه» تلمیح دارد.

سی پرنده درمی‌یابند که سیمرغ همان حقیقتی است که در خود آنان جلوه کرده است.

• «خویش» مفعول و «سیمرغ تمام» گروه مسندی است.
• در مصراع دوم «سیمرغ» نهاد و «سی مرغ تمام» مسند است.

• سیمرغ / سی مرغ: جناس همسان.
• واج‌آرایی صامت‌های «س» و «م» و تکرار «تمام».

مرغان دریافتند سیمرغ کامل همان خود آنان است که به مراتب کمال رسیده‌اند.

• محو گشتن: ناپدید شدن؛ بر دوام: برای همیشه، دائماً؛ والسلام: درود بر شما و پایان سخن.
• مرجع ضمیر «او» سیمرغ است.
• «محو» مسند، «بر دوام» قید و «سایه» نهاد است.
• «والسلام» شبه‌جمله است و واژهٔ «محو» اهمیت املایی دارد.

• سایه: استعاره از سالکان؛ خورشید: استعاره از خدا.
• سایه / خورشید: تضاد و مراعات نظیر.
• گم شدن سایه در خورشید: کنایه از محو و فانی شدن در حق تعالی.

مرغان برای همیشه در سیمرغ محو می‌شوند؛ مانند سایه‌ای که در خورشید محو می‌گردد.