شکر نعمت

• منّت: سپاس و شکر؛ عزّوجلّ: گرامی، بزرگ و بلندمرتبه؛ قربت: نزدیکی؛ مزید: افزونی.
• اندر: در؛ ممدّ: یاری‌رساننده؛ حیات: زندگی؛ مفرّح: شادی‌بخش؛ ذات: وجود.
• «قربت» (نزدیکی) با «غُربت» (بیگانگی) هم‌آواست و در املا باید از آن بازشناخته شود.
• «را» در «منّت خدای را» حرف اضافه و به معنی «برای/مخصوصِ» است.
• «عزّوجلّ» جملهٔ معترضه و در نقش صفت برای «خدا» است.
• در «به شکر اندرش»، دو حرف اضافه پیش و پس از متمم آمده‌اند و «ش» مضاف‌الیه است.
• در عبارت‌های «مزید نعمت»، «ممدّ حیات» و «مفرّح ذات» فعل اسنادی به قرینهٔ لفظی حذف شده است.
• در دو جملهٔ پایانی نیز «است» پس از «موجود» و «واجب» به قرینهٔ لفظی حذف شده است.

• «قربت / نعمت»، «حیات / ذات» و «موجود / واجب»: سجع متوازن.
• «فرو می‌رود / برمی‌آید»: تضاد.
• اشاره به آیهٔ ۷ سورهٔ ابراهیم دربارهٔ افزایش نعمت بر اثر شکرگزاری.

انسان در هر دم از دو نعمتِ دم و بازدم برخوردار است و باید همواره خدا را به سبب نعمت‌های بی‌شمارش سپاس بگوید.

• عهده: مسئولیت و تعهد.
• «که» در مصراع نخست ضمیر پرسشی و «کز» در آغاز مصراع دوم کوتاه‌شدهٔ «که از» و حرف ربط وابسته‌ساز است.
• «ش» در «شکرش» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه و مرجع آن خداوند است.

• «از دست کسی برآمدن» و «از عهده برآمدن»: کنایه از توانستن.
• دست: مجاز از کردار و توان؛ زبان: مجاز از گفتار.
• پرسش بیت استفهام انکاری است؛ «برآید / درآید» سجع دارد.
• دست و زبان: مراعات‌نظیر.

هیچ انسانی توان سپاسگزاریِ شایسته و کاملِ نعمت‌های بی‌کران خدا را ندارد.

• اعملوا: عمل کنید؛ آل داود: خاندان داوود؛ قلیل: اندک؛ الشکور: بسیار سپاسگزار.

• تضمین آیهٔ ۱۳ سورهٔ سبأ.
• «شکراً / الشکور»: اشتقاق.

خداوند خاندان داوود را به شکر عملی فرمان می‌دهد و یادآور می‌شود که سپاسگزاران واقعی اندک‌اند.

• تقصیر: کوتاهی؛ درگاه: پیشگاه.
• در «بنده همان به»، «بنده» نهاد، «همان» مسندٌالیه و «به» به معنی «بهتر» و مسند است.
• «آورد» مضارع التزامی و «عذر» مفعول است.

• بنده و خدا: مراعات‌نظیر.
• «به / به»: تکرار.

شایسته است انسان به ناتوانی و کوتاهی خود در عبادت و شکر خدا اعتراف کند.

• ورنه: و اگر نه؛ «ر» در آن باقی‌ماندهٔ «اگر» است.
• «ی» در «خداوندی» پسوند اسم‌ساز و «ش» در «خداوندی‌اش» مضاف‌الیه است.
• «به جای آورد» فعل مرکب و مضارع التزامی است.

• بنده و خداوند: مراعات‌نظیر.
• «به جای آوردن»: کنایه از انجام دادن و ادا کردن.

هیچ‌کس توان انجام دادن عبادت و شکرِ درخور خداوند را ندارد.

• خوان: سفره؛ ناموس: آبرو و حیثیت؛ فاحش: آشکار؛ وظیفه: روزیِ مقرّر؛ منکر: زشت و ناپسند.
• «همه را» در جملهٔ نخست به معنی «به همه» است.
• فاعلِ «ندرد» و «نبرد» خداوند است که به قرینهٔ معنوی حذف شده است.
• «ش» در «بی‌حسابش» و «بی‌دریغش» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه است.

• باران رحمت، خوان نعمت و پردهٔ ناموس: اضافهٔ تشبیهی.
• «پرده دریدن»: کنایه از رسوا و بی‌آبرو کردن؛ «وظیفهٔ روزی بریدن»: کنایه از قطع روزی.
• «رسیده / کشیده» و «ندرد / نبرد»: سجع.
• اشاره به ستّارالعیوب و رزّاق بودن خداوند.

خداوند با وجود گناهان بندگان، آبروی آنان را حفظ می‌کند و روزی‌شان را قطع نمی‌کند.

• فراش: فرش‌گستر؛ صبا: باد ملایم شرقی؛ زمردین: سبزرنگ؛ دایه: پرورش‌دهنده.
• بنات: دختران؛ نبات: گیاه؛ مهد: گهواره.
• «را» پس از «باد صبا» و «ابر بهاری» حرف اضافه و به معنی «به» است.
• فاعلِ «گفته» و «فرموده» خداوند و به قرینهٔ معنوی حذف شده است.

• فراش باد صبا، دایهٔ ابر بهاری، بنات نبات و مهد زمین: اضافهٔ تشبیهی.
• فرش زمردین: استعاره از سبزه‌زار؛ طبیعت در سراسر عبارت تشخیص یافته است.
• «بگسترد / بپرورد»: سجع.
• «مهد زمین»: تلمیح به آیهٔ ۶ سورهٔ نبأ.

همهٔ دگرگونی‌ها و رویش‌های طبیعت با فرمان و تدبیر خداوند انجام می‌شود.

• خلعت: جامهٔ افتخار؛ ورق: برگ؛ اطفال: کودکان؛ قدوم: آمدن؛ ربیع: بهار.
• «درختان را» و «اطفال شاخ را» نمونهٔ فک اضافه‌اند: خلعتِ درختان و سرِ اطفال شاخ.
• فاعلِ «در بر گرفته» و «بر سر نهاده» خداوند و حذف‌شده است؛ هر دو فعل ماضی نقلی‌اند.

• قبای سبز ورق و کلاه شکوفه: اضافهٔ تشبیهی.
• اطفال شاخ: اضافهٔ تشبیهی؛ درختان و شاخه‌ها تشخیص یافته‌اند.
• قدوم موسم ربیع: تشخیص؛ «گرفته / نهاده»: سجع؛ «بر / سر»: جناس ناهمسان.

زیبایی و تازگی بهار جلوه‌ای از قدرت و تدبیر خداوند در آفرینش است.

• عصاره: شیره؛ تاک: درخت انگور؛ شهد: عسل؛ فایق: برتر؛ باسق: بلندبالا.
• «ی» در «تاکی» و «خرمایی» نشانهٔ نکره است.
• «ش» در «تربیتش» مضاف‌الیه و مرجع آن خداوند است.
• «شهد فایق» و «نخل باسق» گروه مسندی‌اند.

• «فایق / باسق»: سجع.
• اشاره به آیهٔ ۱۰ سورهٔ ق دربارهٔ نخل‌های بلندبالا.

تبدیل دانه‌ها و عصاره‌ها به میوه و درخت، نشانهٔ قدرت و تربیت الهی است.

• مَه: ماه؛ فلک: آسمان؛ کف: دست.
• «واو»های مصراع نخست حرف عطف‌اند؛ «واو» میان «آری» و «نخوری» دو جمله را پیوند می‌دهد و واوِ ربط است.
• «نانی» مفعول و «ی» آن نشانهٔ نکره است؛ «تو» نهادِ هر دو فعل مصراع دوم است.

• ابر، باد، ماه، خورشید و فلک: تشخیص؛ همگی چون انسان در کار دانسته شده‌اند.
• «در کار بودن»: کنایه از مشغول بودن؛ کف: مجاز از دست؛ نان: مجاز از روزی.
• ابر، باد، ماه، خورشید و فلک: مراعات‌نظیر.

همهٔ جهان برای فراهم شدن روزی انسان در تکاپوست؛ پس ناسپاسی و غفلت شایسته نیست.

• از بهر: برای؛ سرگشته: در گردش و سرگردان؛ انصاف: عدالت.
• در مصراع نخست «همه» نهاد است و فعل «هستند» حذف شده است.
• «واو» میان «سرگشته» و «فرمانبردار» حرف عطف است؛ این دو واژه مسندند.

• «فرمانبردار / فرمان نبری»: تضاد.
• «سرگشته»: ایهام؛ هم در گردش و هم حیران.

وقتی همهٔ اجزای جهان برای انسان فرمان می‌برند، نافرمانیِ انسان از آفریدگار خلاف انصاف است.

• خبر: حدیث؛ کاینات: آفریدگان؛ مفخر: مایهٔ افتخار؛ صفوت: برگزیده؛ تتمّه: پایان و تکمیل‌کننده.
• «در خبر است» یعنی «در حدیث آمده است»؛ «محمد مصطفی» بدل یا عطف بیان برای وصف‌های پیش از خود است.
• «واو»ها در زنجیرهٔ لقب‌ها حرف عطف‌اند و جمله‌های جداگانه نمی‌سازند.

• «رحمت عالمیان»: اشاره به آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ انبیا.
• «تتمّهٔ دور زمان»: کنایه از خاتم پیامبران بودن حضرت محمد(ص).
• کاینات، موجودات، عالمیان و آدمیان: مراعات‌نظیر؛ کاینات/موجودات و عالمیان/آدمیان سجع دارند.

حضرت محمد(ص) برگزیدهٔ انسان‌ها، رحمت جهانیان و آخرین پیامبر الهی است.

• شفیع: شفاعت‌کننده؛ مطاع: فرمان‌برداری‌شده؛ کریم: بزرگوار.
• قسیم: خوش‌چهره؛ جسیم: خوش‌اندام؛ نسیم: خوش‌خو؛ وسیم: صاحب نشان و زیبایی.
• نهادِ همهٔ مسندها ضمیر محذوف «هو» و مرجع آن حضرت محمد(ص) است.

• قسیم، جسیم، نسیم و وسیم: جناس افزایشی و سجع متوازن.
• تکرار آوای «م»: واج‌آرایی.

پیامبر اسلام دارای مقام شفاعت و مجموعه‌ای از زیبایی‌های ظاهری و معنوی است.

• بلغ: رسید؛ العلی: بلندترین مرتبه؛ کشف: کنار زد؛ الدجی: تاریکی.
• حسنت: نیکو شد؛ خصاله: خصلت‌های او؛ صلّوا: درود بفرستید.
• «ه» در بکماله، بجماله، خصاله، علیه و آله ضمیر و مضاف‌الیه است.

• «کماله / جماله» و «خصاله / آله»: سجع و جناس.
• تاریکی در برابر جمال نورانی پیامبر قرار گرفته است.

پیامبر با کمال و جمال خود به عالی‌ترین مرتبه رسیده و شایستهٔ درود خدا و بندگان است.

• باک: ترس؛ بحر: دریا؛ کشتیبان: ناخدا.
• «را» در «دیوار امت را» و «آن را» حرف اضافه و به معنی «برای» است.
• «تو» در مصراع نخست به پیامبر(ص) اشاره دارد؛ «نوح» نهاد و «کشتیبان» مسند است.

• هر دو پرسش استفهام انکاری‌اند.
• دیوار امت: اضافهٔ تشبیهی؛ اشاره به داستان نوح و کشتی او: تلمیح.
• تشبیه ضمنی امت به کشتی و پیامبر به کشتیبان.

با وجود پشتیبانی و شفاعت پیامبر، امت او از سختی‌ها و خطرها بیمی ندارد.

• انابت: توبه و بازگشت؛ اجابت: پذیرفتن دعا؛ تضرّع: فروتنی و زاری.
• «جلّ و علا» جملهٔ معترضه و صفت برای حق است.
• «ش» در «بازش بخواند» و «دیگرش ... بخواند» مفعول و مرجع آن خداوند است.
• «واو» میان «تضرّع و زاری» حرف عطف است.

• پریشان‌روزگار: کنایه از گرفتار و درمانده.
• دست انابت: اضافهٔ استعاری؛ «دست انابت برداشتن»: کنایه از توبه و دعا.
• نظر نکردن: کنایه از بی‌اعتنایی.

بندهٔ گناهکار با وجود بی‌اعتنایی نخستین، از رحمت خدا ناامید نمی‌شود و دعا و توبه را تکرار می‌کند.

• ملائکتی: فرشتگان من؛ استحییت: شرم کردم؛ عبدی: بندهٔ من؛ غیری: غیر من؛ غفرت له: او را آمرزیدم.
• «سبحانه و تعالی» جملهٔ معترضه و صفت برای حق است.
• «ش» در «دعوتش» و «امیدش» مضاف‌الیه و مرجع آن بنده است.
• همی: می؛ «همی شرم دارم» فعل مضارع اخباری.

• عبارت عربی تضمینِ حدیث قدسی است.
• «اجابت کردم / برآوردم / شرم دارم»: سجع و هماهنگی پایانی.
• شرم داشتن خداوند: تشخیص و بیان لطف و رحمت الهی.

اصرار خالصانهٔ بنده بر دعا، رحمت و آمرزش خداوند را برمی‌انگیزد.

• کرم: بخشندگی؛ گنه: صورت کوتاه‌شدهٔ گناه؛ شرمسار: شرمنده.
• «واو» میان «کرم» و «لطف» حرف عطف است؛ «واو» میان «کرده است» و «او شرمسار» واوِ ربط است، زیرا دو جمله را پیوند می‌دهد.
• در «او شرمسار»، فعل اسنادی «است» به قرینهٔ لفظی حذف شده است.

• بنده / خداوندگار: تضاد.
• شرمسار شدن خداوند: تشخیص و بیان لطف الهی.

با آنکه بنده گناه کرده، خداوند از سر لطف و کرم او را می‌آمرزد.

• عاکفان: مقیمان و عبادت‌کنندگان؛ تقصیر: کوتاهی؛ واصفان: وصف‌کنندگان؛ حلیه: زیور و صفت؛ تحیّر: سرگشتگی.
• ما عبدناک حق عبادتک: تو را آن‌گونه که سزاوار عبادت توست نپرستیدیم.
• ما عرفناک حق معرفتک: تو را آن‌گونه که سزاوار شناخت توست نشناختیم.
• «ش» در «جلالش» و «جمالش» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه است؛ فعل «هستند» پس از «معترف» و «منسوب» حذف شده است.

• کعبهٔ جلال و حلیهٔ جمال: اضافهٔ تشبیهی.
• «جلال / جمال»: جناس ناهمسان؛ دو عبارت عربی تضمین حدیث‌اند.

عارفان، هم در عبادت و هم در شناخت خداوند، به ناتوانی و کوتاهی خود اعتراف می‌کنند.

• گر: اگر؛ بی‌دل: عاشق و دلداده؛ بی‌نشان: آن‌که در وصف و نشان نمی‌گنجد؛ باز: دوباره.
• «بی‌دل» و «بی‌نشان» صفت جانشین اسم‌اند؛ «او» به خداوند اشاره دارد.

• بی‌دل: کنایه از عاشق؛ بی‌نشان: کنایه از خداوند.
• پرسش مصراع دوم استفهام انکاری است.

ذات نامحدود خداوند با زبان و وصف انسانی قابل بیان نیست.

• «عاشقان» نهاد و «کشتگان معشوق» گروه مسندی است.
• «ز» کوتاه‌شدهٔ «از» و حرف اضافه است؛ «آواز» نهادِ «برنیاید» است.

• عاشقان / معشوق: اشتقاق؛ کشتگان: تکرار.
• کشتگان معشوق: کنایه از عاشقانِ فانی در معشوق؛ آواز برنیامدن: کنایه از خاموشی.

عاشق حقیقی در معشوق فانی می‌شود و از ادعای عشق و خودنمایی دوری می‌کند.

• صاحبدل: عارف؛ جیب: گریبان؛ مراقبت: تمرکز و خلوت عارفانه؛ مکاشفت: کشف حقیقت با شهود.
• مستغرق: غرق‌شده؛ معاملت: حال و تجربهٔ عرفانی؛ انبساط: صمیمیت؛ تحفه: هدیه؛ کرامت کردن: بخشیدن.
• «یکی» در آغاز نهاد است؛ «یکی از یاران» نهادِ «گفت» و «ما را» به معنی «برای ما» است.
• «واو» پس از «بود» دو جمله را پیوند می‌دهد و واوِ ربط است.

• سر به جیب مراقبت فرو بردن: کنایه از به اندیشه و مراقبه فرو رفتن.
• بحر مکاشفت: اضافهٔ تشبیهی؛ مستغرق شدن در آن: کنایه از غرق شدن در عالم کشف حقایق عرفانی.
• بوستان: استعاره از عالم معنا و معرفت.

دوست عارف انتظار دارد او از سیر معنوی خویش، معرفت و دستاوردی برای دیگران بیاورد.

• اصحاب: دوستان و همراهان؛ «برسیدم»: رسیدم.
• «را» در «هدیهٔ اصحاب را» نشانهٔ فک اضافه است؛ یعنی برای هدیهٔ اصحاب.
• «م» در «گلم» مفعولِ «مست کرد» و «م» در «دامنم» مضاف‌الیه است.

• درخت گل و بوی گل: استعاره از معشوق و جلوه‌های الهی.
• دامن پر کردن: کنایه از فراهم کردن و با خود آوردن.
• مست شدن: کنایه از بی‌خود شدن؛ دامن از دست رفتن: کنایه از دست دادن اختیار.
• «مست / دست»: جناس ناهمسان.

عارف در مشاهدهٔ جلوهٔ حقیقت چنان بی‌خود می‌شود که توان آوردن حاصل تجربه‌اش برای دیگران را از دست می‌دهد.

• مرغ سحر: بلبل؛ کان: که آن؛ سوخته: عاشقِ سوخته‌دل.
• «ای» حرف ندا و «مرغ سحر» منادا است.
• در «آن سوخته را جان شد»، «را» نشانهٔ فک اضافه است: جانِ آن سوخته رفت.
• «واو» میان «جان شد» و «آواز نیامد» واوِ ربط است.

• مرغ سحر نماد عاشق مدّعی و پروانه نماد عاشق راستین است.
• مرغ سحر / پروانه: تضاد مفهومیِ عاشقِ مدّعی و عاشقِ حقیقی.
• جان شدن: کنایه از مردن؛ آواز نیامدن: کنایه از خاموشی و بی‌ادعایی.
• خطاب به مرغ و آموزش عشق به او: تشخیص؛ داستان پروانه و شمع تمثیل است.

عاشق حقیقی مانند پروانه جان می‌بازد، اما ادعا و فریاد نمی‌کند.

• مدّعی: ادعاکننده؛ طلب: جست‌وجو؛ کان: که آن؛ خبر: آگاهی و پیام.
• «این» صفت اشاره برای «مدعیان» و «ش» در «طلبش» مضاف‌الیه است.
• «اند» در «بی‌خبران‌اند» فعل اسنادی است.
• «را» در «آن را که خبر شد» حرف اضافه و به معنی «برای» است.

• خبر در مصراع دوم دو معنی دارد: آگاهی و پیام؛ جناس تام.
• بی‌خبر بودن مدعیان و بازنیامدن خبر از عارف: کنایه از ناآگاهی مدعی و خاموشی عارف.
• تکرار واژهٔ خبر و مشتقات آن: واژه‌آرایی.

مدعیان عشق از حقیقت دورند؛ عارفِ واقعی پس از وصول به حقیقت، خاموش و بی‌ادعا می‌شود.